Γράφει η Ρακοπούλου Λυδία
Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί πλέον μια μελλοντική περιβαλλοντική πρόκληση, αλλά μία παρούσα, πραγματική και επείγουσα απειλή για τη διεθνή έννομη τάξη. Οι επιπτώσεις της δεν περιορίζονται στην άνοδο της στάθμης των θαλασσών, στα ακραία καιρικά φαινόμενα ή στην απώλεια βιοποικιλότητας, αλλά διαπερνούν τον πυρήνα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, επηρεάζοντας άμεσα την απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ωστόσο, οι επιπτώσεις αυτές δεν κατανέμονται ισότιμα. Αντιθέτως, εντείνουν υπάρχουσες ανισότητες επιβαρύνοντας δυσανάλογα τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, τις εθνοτικές και φυλετικές μειονότητες και, ιδίως, τους αυτόχθονες λαούς, των οποίων η πολιτισμική και υλική επιβίωση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το φυσικό περιβάλλον.
Υπό το πρίσμα αυτό, η συζήτηση μετατοπίζεται από ένα στενά οικολογικό πλαίσιο σε ένα κατεξοχήν ανθρωποκεντρικό, καθώς η κλιματική κρίση αναδύεται πλέον σε ζήτημα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η σύγχρονη διεθνής πρακτική επιβεβαιώνει αυτή τη μετατόπιση. Εξέχουσα θέση κατέχει η εξελισσόμενη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με πρόσφατο παράδειγμα την υπόθεση “Verein KlimaSeniorinnen Schweiz and Others v. Switzerland”. Η απόφαση κατοχύρωσε μία εξελικτική ερμηνεία του Άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ως περιέχουσα το δικαίωμα των ατόμων σε αποτελεσματική προστασία από τις δυσμενείς επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στη ζωή, την υγεία και την ποιότητα ζωής τους (ΕΔΔΑ, 2024, παρ. 377). Εξαιρετικά σημαντική συμβολή στη συζήτηση παρέχει και η πρόσφατη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης σχετικά με τις υποχρεώσεις των Κρατών αναφορικά με την κλιματική αλλαγή. Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι η προστασία του περιβάλλοντος και η διασφάλιση του δικαιώματος σε καθαρό, υγιές και βιώσιμο περιβάλλον αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για την απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (ΔΔΧ, 2025, παρ. 373, 393).
Υπό το φως των ανωτέρω εξελίξεων, καθίσταται σαφές ότι η κλιματική αλλαγή δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως εξωτερικό προς το σύστημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων φαινόμενο . Αντίθετα, αναγνωρίζεται ως παράγοντας ικανός να ενεργοποιήσει τις συνθήκες που καθιερώνουν την προστασία τους. Ειδικότερα, στο πλαίσιο αυτό ενεργοποιούνται διεθνείς συμβάσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, τα Διεθνή Σύμφωνα για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα και για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα, αλλά και η Σύμβαση για το Καθεστώς των Προσφύγων και ειδικότερες συμβάσεις που αφορούν ιδιαίτερες κοινωνικές ομάδες (ΔΔΧ, 2025, παρ. 369-404). Μέσω αυτών προσδιορίζονται τα συγκεκριμένα δικαιώματα που πλήττονται, με σκοπό την αποτελεσματικότερη προστασία τους από τα Κράτη, ιδίως όταν επηρεάζονται δυσανάλογα ευάλωτες κοινωνικές ομάδες και μειονότητες.
Η κλιματική κρίση συνιστά τη μεγαλύτερη απειλή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του 21ου αιώνα και, ιδίως για τα δικαιώματα στη ζωή και την υγεία (Διεθνής Οργανισμός Υγείας, 2018, παρ. 3-7). Η περιβαλλοντική υποβάθμιση συνδέεται άρρηκτα με την αύξηση της θνησιμότητας και της νοσηρότητας μέσω της μόλυνσης των υδάτων αλλά και την εξαιρετικά απειλητική άνοδο της θερμοκρασίας η οποία αναμένεται να δυσχεράνει τη βιωσιμότητα του πλανήτη, θίγοντας κατά συνέπεια και το δικαίωμα του ανθρώπου στη στέγαση, την τροφή και το νερό. (UN Environmental Programme, 2015, σελ. 3-8).
Οι απειλές αυτές οδηγούν σε αναγκαστική μετανάστευση, η οποία συνδέεται άρρηκτα με την αρχή της μη επαναπροώθησης (United Nations, 1951, Άρθρο 33). Υπό το πρίσμα αυτό, όταν υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύεται ότι υπάρχει πραγματικός κίνδυνος ανεπανόρθωτης βλάβης του δικαιώματος στη ζωή, λόγω των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, τα άτομα δεν μπορούν να επαναπροωθούνται στην χώρα καταγωγής τους. Η αρχή αυτή συνδέεται άμεσα με την αρχή της μη επαναπροώθησης. (ΔΔΧ, 2025, παρ. 378).
Πέραν ωστόσο της φυσικής επιβίωσης, η κλιματική κρίση διαπερνά και τον πυρήνα των δικαιωμάτων που συγκροτούν την προσωπική και πολιτική ταυτότητα των υποκειμένων δικαίου. Το δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, όπως έχει ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθιστά την ανεπαρκή κλιματική δράση δυνητικά απειλή της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής (ΕΔΔΑ, 2024, παρ. 377). Συναφώς, το δικαίωμα στην ιδιοκτησία πλήττεται όταν ακραία καιρικά φαινόμενα ή η άνοδος της στάθμης της θάλασσας οδηγούν σε απώλεια γης και περιουσιακών στοιχείων, υπονομεύοντας την υλική βάση της ατομικής αυτονομίας (UN Environmental Programme, 2015, σελ. 7-8).
Σε συλλογικό επίπεδο, η απειλή εδαφικής εξαφάνισης μικρών νησιωτικών κρατών εγείρει ζητήματα που άπτονται του δικαιώματος των λαών στην αυτοδιάθεση, θέτοντας υπό αμφισβήτηση ακόμη και τη διατήρηση της διεθνούς νομικής τους προσωπικότητας (Dudai, 2009, σελ. 300-301). Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο απέναντι σε αυτές τις απειλές διαδραματίζουν τα διαδικαστικά δικαιώματα, ήτοι η πρόσβαση στην πληροφόρηση, η ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και η αποτελεσματική πρόσβαση στη δικαιοσύνη ως προϋποθέσεις δημοκρατικής λογοδοσίας και ουσιαστικής προστασίας έναντι της κλιματικής βλάβης (UN Environmental Programme, 2015, σελ. 16-19).
Η καθολική προσβολή θεμελιωδών δικαιωμάτων από την κλιματική κρίση δεν συνεπάγεται και καθολική ισότητα ως προς την ένταση ή την έκταση της βλάβης. Αντιθέτως, η κλιματική αλλαγή αναδεικνύεται σε μηχανισμό εμβάθυνσης υφιστάμενων ανισοτήτων. Πρόκειται για τη λεγόμενη «κλιματική ανισότητα» (climate inequality), η οποία συνίσταται στην ασύμμετρη κατανομή των επιπτώσεων του παγκόσμιου φαινομένου, με αποτέλεσμα ορισμένες ομάδες και περιοχές να είναι πιο ευάλωτες και να επηρεάζονται δυσανάλογα, ενώ άλλες να έχουν περισσότερους πόρους και ικανότητα να προσαρμοστούν και να μετριάσουν τις επιπτώσεις αυτές (Tan Sze Won et al., 2024, σελ. 3). Κατά συνέπεια, τα αναπτυσσόμενα κράτη, παρότι συμβάλλουν πολύ λιγότερο στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, είναι συχνά εκείνα που πλήττονται περισσότερο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, λόγω των περιορισμένων πόρων και ικανοτήτων τους προς αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής βλάβης (ΔΔΧ, 2025, παρ. 110). Αντίστοιχα, παρατηρείται ότι οι γυναίκες, τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και οι αυτόχθονες πληθυσμοί διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο βλάβης συγκριτικά με άλλες ομάδες (ΔΔΧ, 2025, παρ. 382-384).
Πιο συγκεκριμένα, μελέτες της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή αναδεικνύουν ότι οι γυναίκες και οι ηλικιωμένοι διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας κατά τη διάρκεια καυσώνων, με συνέπεια να πλήττονται ως προς το δικαίωμά τους στην υγεία και τη ζωή (United Nations, 1966a, Άρθρο 12, United Nations, 1966b, Άρθρο 6, ΕΔΔΑ, 2024, παρ. 66-67). Αξιοσημείωτο είναι ειδικότερα πως οι κλιματικές καταστροφές ακολουθούνται συχνά από αυξημένα περιστατικά έμφυλης βίας, λόγω του άγχους και της κοινωνικής αναταραχής, τα οποία θίγουν τα κατοχυρωμένα στην Σύμβαση για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών δικαιώματα των τελευταίων (IPCC, 2014, παρ. 809).
Συναφώς, το δικαίωμα των παιδιών στην υγεία θίγεται ανεπανόρθωτα από ασθένειες όπως η ελονοσία, εξαιτίας της αυξημένης ευπάθειάς τους (United Nations 1989, Άρθρο 24, UN Environmental Programme, 2015, σελ. 28). Επιπλέον, οι προκληθείσες από την κλιματική αλλαγή φυσικές καταστροφές οδηγούν σε αδυναμία ή διακοπή της σχολικής φοίτησής τους, επηρεάζοντας καθοριστικά το μέλλον τους και το θεμελιώδες δικαίωμά τους στην εκπαίδευση, το οποίο κατοχυρώνεται και προστατεύεται ειδικώς από το Άρθρο 28 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (Buechner, 2025).
Εξαιρετικά κρίσιμος είναι ο αγώνας των αυτοχθόνων λαών, αλλά και των περιθωριοποιημένων και φτωχότερων κοινωνικών ομάδων απέναντι στο απειλητικό φαινόμενο της κλιματικής κρίσης. Η άρρηκτη σύνδεση της υλικής και πολιτιστικής επιβίωσης των αυτοχθόνων με τη γη και τους πόρους αυτής θέτει στο στόχαστρο πολλαπλά δικαιώματά τους. Η αποσταθεροποίηση των κλιματικών προτύπων καθιστά αναξιόπιστη την παραδοσιακή γνώση αναφορικά με την εξασφάλιση της τροφής και, κατ’ επέκταση, της επιβίωσής τους, απειλώντας ανεπανόρθωτα το δικαίωμά τους στη ζωή (United Nations, 1966b, Άρθρο 6, Baird, 2008, σελ. 4).
Περαιτέρω, η τήξη των πάγων καταστρέφει τα οικοσυστήματα από τα οποία εξαρτάται η επιβίωση και η πολιτιστική ταυτότητα λαών όπως οι Inuit (Williams, 2012, 653-654). Τέλος, τόσο οι φυσικές καταστροφές, όσο και τα μέτρα που λαμβάνονται για την αντιμετώπισή τους, πλήττουν το δικαίωμα των αυτοχθόνων στην αυτοδιάθεση, καθώς έργα «πράσινης» μετάβασης, όπως υδροηλεκτρικά φράγματα ή καλλιέργειες βιοκαυσίμων, συχνά οδηγούν σε εκτοπισμό και απώλεια προγονικών εδαφών χωρίς ελεύθερη και προηγούμενη συναίνεσή τους (Baird, 2008, σελ. 5-6).
Παράλληλα, οι φτωχότερες και κοινωνικά περιθωριοποιημένες ομάδες – όπως οι Dalits στην Ινδία ή οι Roma στην Ευρώπη – κατοικούν συχνά σε γεωγραφικά και πολεοδομικά επισφαλείς περιοχές, εκτιθέμενες δυσανάλογα σε πλημμύρες, κατολισθήσεις και ακραία καιρικά φαινόμενα (Baird, 2008, σελ. 2-3). Η άνιση πρόσβαση σε μηχανισμούς πρόληψης, αποκατάστασης και αποζημίωσης, καθώς και ο συστηματικός αποκλεισμός τους από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, εγείρουν ζητήματα παραβίασης της αρχής της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων (United Nations, 1948, Άρθρο 2), αλλά και των διαδικαστικών τους δικαιωμάτων, ιδίως της ουσιαστικής πρόσβασης στη δικαιοσύνη (United Nations, 1966b, Άρθρο 26).
Η αντιμετώπιση των προσβολών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την κλιματική κρίση απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που περιλαμβάνει νομικές, πολιτικές και οικονομικές δράσεις τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό, τα Κράτη οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα μέτρα για τη διατήρηση του περιβάλλοντος και την προστασία του από βλάβες, τη ρύπανση και την κλιματική αλλαγή που προκαλείται από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς (OHCHR, 2018, παρ. 62).
Όσον αφορά ειδικά τις ιδιαίτερες κοινωνικές ομάδες και μειονότητες, το προοίμιο της Συμφωνίας του Παρισιού τα Κράτη θεσπίζει την υποχρέωση των Κρατών να λαμβάνουν υπόψη, να σέβονται και να προωθούν τα δικαιώματα των αυτοχθόνων, των τοπικών κοινοτήτων, των μεταναστών, των παιδιών, των ατόμων με αναπηρίες και των ατόμων σε ευάλωτες καταστάσεις, καθώς και την ισότητα των φύλων, την ενδυνάμωση των γυναικών και την ισότητα μεταξύ των γενεών, όταν αναλαμβάνουν δράση για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Συμπερασματικά, η προστασία του κλιματικού συστήματος οφείλει να ερμηνεύεται ως υποχρέωση των κρατών που απορρέει από το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κατ’ αυτό τον τρόπο, τα κράτη οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα προσαρμογής και να προωθούν την κλιματική δικαιοσύνη. Συνεπώς, η κλιματική κρίση αναδεικνύεται σε κατεξοχήν δοκιμασία της ικανότητας του διεθνούς δικαίου να ανταποκριθεί σε συστημικούς κινδύνους. Στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται να λαμβάνεται υπόψιν η δυσμενέστερη θέση ορισμένων ιδιαίτερων πληθυσμών, καθώς και η ανάγκη λήψης κατάλληλων μέτρων για την προστασία τους και την αντιμετώπιση των δυσανάλογων επιπτώσεων που υφίστανται. Εν τέλει, η αποτελεσματική προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων απέναντι στην κλιματική αλλαγή, θα κριθεί από τη διασφάλιση ότι κανένα άτομο και καμία κοινότητα δεν θα μένει στο περιθώριο της μετάβασης προς ένα κλιματικά ανθεκτικό και δικαιωματικά θεμελιωμένο μέλλον.
Πηγές:
Αρθρογραφία:
Baird, R. (2008). The Impact of Climate Change on Minorities and Indigenous Peoples. Minority Rights Group International. Διαθέσιμο σε: https://minorityrights.org/app/uploads/2024/01/download-524-the-impact-of-climate-change-on-minorities-and-indigenous-peoples.pdf
Buechner, M. (2025). Climate Crises Disrupted Schooling for 242M Children in 2024. UNICEF USA. Διαθέσιμο σε: https://www.unicefusa.org/stories/climate-crises-disrupted-schooling-242m-children-2024#:~:text=%E2%80%9CEducation%20is%20one%20of%20the%20services%20most,of%20all%20climate%20related%20plans%20and%20actions.%E2%80%9D
Dudai, R. (2009). Climate Change and Human Rights: Practice Observations on and around the Report of the Office of the High Commissioner for Human Rights on the Relationship between Climate Change and Human Rights. Journal of Human Rights Practice Vol. 1, Number 2. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/249294647_Climate_Change_and_Human_Rights_Practice_Observations_on_and_around_the_Report_of_the_Office_of_the_High_Commissioner_for_Human_Rights_on_the_Relationship_between_Climate_Change_and_Human_Rights
Tan Sze Won, Spencer, Ν., Mursoi, J., Nicholas, H., Keffe, C. (2024). Climate Inequality & Just Transition: An Introduction for actuaries. Institute and Faculty of Actuaries, IFoA Inequality of Climate Change Working Party. Διαθέσιμο σε: https://vle.actuaries.org.uk/pluginfile.php/154436/mod_resource/content/2/climate-inequality-and-just-transition.pdf
Williams, J. (2012). The impact of climate change on indigenous people– the implications for the cultural, spiritual, economic and legal rights of indigenous people. The International Journal of Human Rights Vol. 16, No. 4, May 2012, 648–688. Διαθέσιμο σε: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2011.632135
Πρωτογενείς πηγές:
Διεθνής Οργανισμός Υγείας. (2018). Health, environment and climate change, Report by the Director-General, seventy-first World Health Assembly, doc. A71/10. Διαθέσιμο σε: https://iris.who.int/items/18837b62-5ad7-4456-ac4f-96a326df3c30
Council of Europe. (1950). Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Διαθέσιμο σε: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ell
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2014). Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability, Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press 2014. Διαθέσιμο σε: https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/
Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR). (2018). General comment No. 36 on Article 6: right to life, UN doc. CCPR/C/GC/36. Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/en/calls-for-input/general-comment-no-36-article-6-right-life
United Nations. (1966b). Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα και Προαιρετικά Πρωτόκολλα (ICCPR). Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights
United Nations. (1966a). Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (ICESCR). Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights
United Nations. (1948). Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
United Nations. (1951). Σύμβαση για το Καθεστώς των Προσφύγων. Διαθέσιμο σε: https://www.unhcr.org/gr/node/785
UN Environmental Programme. (2015). Report on Climate Change and Human Rights. Διαθέσιμο σε: https://www.unep.org/resources/report/climate-change-and-human-rights
Δικαστικές αποφάσεις και γνωμοδοτήσεις:
Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. (2025). Advisory Opinion on Obligations of States in Respect of Climate Change. Διαθέσιμο σε: https://www.icj-cij.org/case/187
Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). (2024). Case of Verein KlimaSeniorinnen Schweiz and Others V. Switzerland. Διαθέσιμο σε: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-233206%22]}
Πηγή εικόνας:
Nelson-Embry, S. (2012). Celebrating Earth Day in the Age of Man. KQED Website. Διαθέσιμο σε: https://www.kqed.org/quest/36001/celebrating-earth-day-in-the-age-of-man