Γράφει ο Συμεών Βερβενιώτης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) όπως είναι πλέον ευρέως γνωστή με την μορφή των διάφορων chatbots, με κυρίαρχο το Chat GPT, αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι στην καθημερινότητα ανθρώπων όλων των ηλικιών ανά τον κόσμο. Πιο συγκεκριμένα, η ΤΝ ορίζεται ως το σύνολο των υπολογιστικών συστημάτων που μπορούν να εκτελέσουν δραστηριότητες οι οποίες συνήθως προσομοιώνουν, την ανθρώπινη νοημοσύνη (National Institute of Standards and Technology, 2024 σ. 19 ). Όσον αφορά τη διεθνή πραγματικότητα, η ΤΝ έχει πλέον αποκτήσει καθοριστικό ρόλο, καθώς διαθέτει τη δυνατότητα να μετασχηματίσει την ισορροπία ισχύος και τις διπλωματικές πρακτικές. Ενδεικτικά, η αξιοποίησή της σε τομείς όπως η ανάλυση μεγάλων δεδομένων, η κυβερνοασφάλεια και η λήψη στρατηγικών αποφάσεων ενισχύει τις κρατικές δυνατότητες και εντείνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών. Παράλληλα, η χρήση εργαλείων ΤΝ στη διπλωματία όπως η υποστήριξη διαπραγματεύσεων, η πρόβλεψη διεθνών κρίσεων και η στρατηγική επικοινωνία επηρεάζει άμεσα τον τρόπο άσκησης της εξωτερικής πολιτικής και της διακυβέρνησης.
Ξεκινώντας την ανάλυση, για την καλύτερη κατανόηση της θεματικής θα ήταν βέλτιστο να τονιστεί το τεχνολογικό χάσμα ανάμεσα στις χώρες του παγκόσμιου Βορρά αλλά και του παγκόσμιου Νότου. Οι διαφορές αυτές πλέον λόγω της ύπαρξης της προηγμένης τεχνολογίας και πιο συγκεκριμένα της ΤΝ κάνει εντονότερες τις ανισότητες όσον αφορά την πρόσβαση δεδομένων, στην εκπαίδευση αλλά και τις τεχνολογικές υποδομές (World Economic Forum, 2023). Αλληλένδετα λόγω των παραπάνω διαφορών δημιουργείται μία σχέση εξάρτησης, ανάμεσα στους δύο πόλους. Πιο συγκεκριμένα τα κράτη του Παγκόσμιου Βορρά παρέχουν τις υποδομές τους στα κράτη του Νότου, χωρίς όμως να τους παρέχεται και ισότιμη πρόσβαση στις τεχνολογίες που δημιουργούνται από εταιρείες που εδραιώνονται στον Βορρά. Δημιουργώντας μία σχέση υποτέλειας αλλά και οικονομικής εξάρτησης των κρατών του Νότου από τα κράτη του Βορρά.
Κατ’ επέκταση, η εξάρτηση των μικρότερων κρατών από τις τεχνολογικές υπερδυνάμεις οδηγεί σε υποτονική οικονομική ανάπτυξη, λόγω περιορισμένης πρόσβασης στις νέες τεχνολογίες και ειδικά στην ΤΝ, καθώς και σε απώλεια τόσο της τεχνολογικής όσο και της πολιτικής τους αυτονομίας. Τα κράτη αυτά αναγκάζονται να ακολουθούν τις πολιτικές γραμμές που επιβάλλονται από τα κράτη του Βορρά, γεγονός που επηρεάζει και την εκπαίδευση, αφού οι δυνατότητες πρόσβασης σε προηγμένα εκπαιδευτικά προγράμματα και τεχνολογικά εργαλεία δεν είναι ίσες παγκοσμίως (Friedrich Naumann Foundation for Freedom, 2025, σ. 5). Με αυτόν τον τρόπο, οι ανισότητες στην εκπαίδευση συνδέονται άμεσα με τη διεθνή εξάρτηση και την άνιση κατανομή τεχνολογικών πόρων.
Κατά συνέπεια, θα πρέπει να δοθούν και ορισμένα παραδείγματα σχετικά με τον τρόπο που χρησιμοποιούν οι μεγάλες δυνάμεις το “όπλο” της ΤΝ στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Αρχικά πρέπει να αναφερθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (ΗΠΑ) έχουν επενδύσει σε μεγάλο βαθμό στην χρήση της συγκεκριμένης τεχνολογίας, ώστε να διατηρήσουν την τεχνολογική τους υπεροχή. Πιο συγκεκριμένα, μέσω της National Security Commission on AΙ, η οποία παρείχε στρατηγικές συστάσεις για επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη ΤΝ, καθώς και για την πολιτική περιορισμού εξαγωγής κρίσιμων ημιαγωγών προς ανταγωνιστές (National Security Commission on Artificial Intelligence, 2021). Η συγκεκριμένη υπερδύναμη δεν κατάφερε μόνο να ενισχύσει την καινοτομία της, αλλά και να περιορίσει την εξαγωγή ημιαγωγών στους ανταγωνιστές της, καθώς και να εξελίξει την κυβερνοάμυνα της.
Στην περίπτωση της Ευρωπαϊκης Ένωσης (ΕΕ), επιλέχθηκε η ανθρωποκεντρική προσέγγιση της Τεχνητής Νοημοσύνης, μέσω τόσο του AΙ Act αλλά και του Coordinated plan on AΙ (European Commission, 2021), προωθώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ασφάλεια, την τεχνολογική της κυριαρχία αλλά και αυτονομία, αποφεύγοντας την εξάρτηση της από άλλες μεγάλες δυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ.
Πέρα όμως από τις τεχνολογικές υπερδυνάμεις, ο συγκεκριμένος “αγώνας” για την κυριαρχία στον τομέα της τεχνολογίας, τον οποίο έχει εντείνει η ΤΝ με την εμφάνιση της, υπάρχουν και τα μικρότερα κράτη ως παράγοντες. Πιο συγκεκριμένα, τα κράτη σε αυτή την περίσταση βρίσκονται σε μία θέση ανασφάλειας και κινδύνου (United Nations Development Programme, 2024, σ. 51). Καθώς ελλείψει της οικονομικής τους αυτάρκειας, αλλά και των τεχνολογικών πόρων σε αυτό τον τομέα, αυτά τα κράτη βασίζονται στις μεγάλες τεχνολογικές δυνάμεις, όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ. Γεγονός το οποίο κάνει τις τεχνολογικές ανισότητες αλλά και τις όλο ένα και πιο συχνές κυβερνοαπειλές πιο εμφανείς. Αυτό συμβαίνει, καθώς τα μικρότερα κράτη δεν διαθέτουν τους πόρους για να αναπτύξουν δικά τους προηγμένα συστήματα ΤΝ ή να προστατευτούν από κυβερνοεπιθέσεις, με αποτέλεσμα οι ανισότητες στην πρόσβαση στην τεχνολογία να γίνονται πιο ορατές και οι απειλές να πλήττουν δυσανάλογα αυτά τα κράτη.
Παράλληλα, θα μπορούσε να τονιστεί και ο έντονος ανταγωνισμός που δημιούργησε η ΤΝ, μεταξύ των υπερδυνάμεων. Σκοπό τους η διατήρηση αλλά και ο έλεγχος τόσο της τεχνολογίας αλλά και των στρατηγικών πόρων. Συχνό παράδειγμα αποτελεί ο τεχνολογικός ανταγωνισμός ανάμεσα σε ΗΠΑ και Κίνα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επιβάλλει περιορισμούς στην εξαγωγή ημιαγωγών προς την Κίνα, αποσκοπώντας στην μείωση της ικανότητας των κινεζικών εταιριών να αναπτύξουν υψηλού επιπέδου εφαρμογές ΤΝ (Euronews, 2024). Όποτε γίνεται αντιληπτό ότι η ΤΝ δεν είναι ικανή να δημιουργήσει μόνο ανισότητες μεταξύ κρατών αλλά και μία προσπάθεια για την επίδειξη τεχνολογικής ισχύος ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.
Ιδιαίτερος είναι ο ρόλος της δράσης των διεθνών οργανισμών όσον αφορά την χρήση της ΤΝ στο διεθνές σύστημα. Αρχικά αποτελούν έναν από τους ελάχιστους δρώντες οι οποίοι μέσω των δράσεων τους προσπαθούν να αμβλύνουν τις ανισότητες που δημιουργούνται τόσο σχετικά με τις υποδομές αλλά και το τεχνολογικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), μέσω της UNESCO και της Διεθνούς Ένωσης Τηλεπικοινωνιών (ITU), έχει προσπαθήσει να επενδύσει στην υπεύθυνη αλλά και ηθική χρήση της ΤΝ από τα εκάστοτε κράτη, μέσω κατευθυντήριων γραμμών. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα αποτελεί το Unesco Recommendation on the Ethics of AI (UNESCO, 2021), αποτελώντας το πρώτο παγκόσμιο πλαίσιο ήπιας νομοθεσίας. Από την άλλη ο OECD, επίσης εισήγαγε κατευθυντήριες γραμμές με την ονομασία OECD AI principles (Organisation for Economic Co‑operation and Development, 2019) , οι οποίες είχαν σημαντική επιρροή καθώς αποτέλεσαν θεμέλιο για την δράση αρκετών χωρών στον τεχνολογικό τομέα, όπως οι ΗΠΑ, η Γερμανία και η Ιαπωνία.
Παρ ’όλες τις δράσεις των διεθνών οργανισμών για την μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των κρατών, τονίζεται ότι αρκετές φορές παρεμποδίζεται από πρωτοφανή εμπόδια. Το πιο σημαντικό ίσως από αυτά αποτελεί το πολιτικό καθεστώς της κάθε χώρας, το οποίο διαφοροποιεί σημαντικά την χρήση της ΤΝ. Αρχικά στα αυταρχικά καθεστώτα αξιοποιείται στο έπακρο για την παρακολούθηση των πολιτών και τον κοινωνικό έλεγχο. Από την άλλη, στα πιο φιλελεύθερα, η βασική της χρήση έχει ως στόχο την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών, αλλά και την διατήρηση της διαφάνειας στην χρήση της. Οπότε γίνεται αντιληπτό ότι παρά τις προσπάθειες για εξάλειψη των ανισοτήτων στον τεχνολογικό τομέα, μέσω των διεθνών οργανισμών, πιο σύνθετοι πολιτικοί και γεωγραφικοί παράγοντες δυσχεραίνουν την πορεία αυτού του εγχειρήματος.
Γίνεται αντιληπτό, ότι όσον αφορά την χρήση της ΤΝ, τόσο από τους διεθνής παράγοντες αλλά και από τα εκάστοτε κράτη πρέπει να διασφαλίζεται η ηθική χρήση του συγκεκριμένου εργαλείου. Σε αυτό το πλαίσιο η ΕΕ με σκοπό την διασφάλιση της ακεραιότητας αλλά και της διαφάνειας στην χρήση της τεχνητής νοημοσύνης εισήγαγε τον κανονισμό AΙ Act, ο οποίος αποτελεί το πρώτο δεσμευτικό νομικό πλαίσιο (European Union, 2024), θέτοντας όρια τόσο στην μαζική επιτήρηση αλλά και την αδιαφανή χρήση των διαφόρων αλγορίθμων.
Ωστόσο, όπως έχει αναφερθεί και προηγουμένως ο Παγκόσμιος Νότος στερείται σε μεγάλο βαθμό τις υποδομές, την τεχνογνωσία αλλά και τα οικονομικά μέσα για την εφαρμογή τεχνολογικών καινοτομιών δημιουργώντας ένα είδος τεχνολογικής εξάρτησης από τον παγκόσμιο Βορρά. Όποτε για αυτό τον λόγο η συνεργασία ανάμεσα σε Βορρά και Νότο αποτελεί επιτακτικής σημασίας (United Nations, 2024) , για την δίκαιη αλλά και ισομερή ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Με μέσα επίτευξης την μεταφορά χρηματοδότησης, τεχνογνωσίας αλλά και την συμμετοχή των χωρών του Νότου στην διαμόρφωση των διεθνών προτύπων.
Κλείνοντας είναι πλέον αντιληπτό ότι παρόλο πως η ΤΝ αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την επίδειξη ισχύος στο διεθνές σύστημα αλλά εντείνει επίσης και τον τεχνολογικό ανταγωνισμό ανάμεσα σε υπερδυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα. Παρά τις προσπάθειες των διεθνών οργανισμών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον περιορισμό του τεχνολογικού χάσματος μεταξύ Παγκόσμιου Βορρά και Νότου, οι ανισότητες παραμένουν έντονες. Προκειμένου η ΤΝ να αποτελέσει παράγοντα εξέλιξης και όχι διεύρυνσης των ανισοτήτων, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ουσιαστική παγκόσμια συνεργασία, η οποία αφορά τόσο τη μεταφορά τεχνογνωσίας όσο και τη δίκαιη πρόσβαση στους τεχνολογικούς πόρους.
Βιβλιογραφία:
- Πρωτογενείς πηγές
European Commission. (2021). Coordinated Plan on Artificial Intelligence – 2021 Review. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/coordinated-plan-artificial-intelligence-2021-review
European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 laying down harmonised rules on artificial intelligence (AI Act). Official Journal of the European Union.
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Friedrich Naumann Foundation for Freedom. (2025). AI policy report.
https://www.freiheit.org/sites/default/files/2025-05/fnf-policy-report-ai.pdf
National Institute of Standards and Technology. (2024). Artificial intelligence. NIST Glossary.
https://csrc.nist.gov/glossary/term/artificial_intelligence
National Security Commission on Artificial Intelligence. (2021). Final report.
https://assets.foleon.com/eu-central-1/de-uploads-7e3kk3/48187/nscai_full_report_digital.04d6b124173c.pdf
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2019). Scoping the OECD AI principles.
https://www.oecd.org/en/publications/scoping-the-oecd-ai-principles_d62f618a-en.html
UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence.
https://www.unesco.org/en/articles/recommendation-ethics-artificial-intelligence
United Nations. (2024). High-Level Advisory Body on Artificial Intelligence. https://www.un.org/en/ai-advisory-body
United Nations Development Programme. (2024). Small island digital states: How digital can catalyse SIDS development.
World Economic Forum. (2023, January). Davos 2023: The global AI divide between Global North and Global South.
https://www.weforum.org/stories/2023/01/davos23-ai-divide-global-north-global-south/
- Ειδησεογραφικές πηγές
Euronews. (2024) .US strengthens export controls for Chinese semiconductor companies. https://www.euronews.com/next/2024/12/03/us-strengthens-export-controls-for-chinese-semiconductor-companies?
- Πηγή φωτογραφίας:
Dans, E. (2025, September 25). Italy’s AI law: European leadership or political showboating. Διαθέσιμο στο: https://medium.com/@edans/italys-ai-law-european-leadership-or-political-showboating-cc1795d71476