Γράφει η Καραγιάννη Χαρίκλεια-Μαρία
Το δίκτυο Natura 2000 αποτελεί τη θεμελιώδη πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία της βιοποικιλότητας. Στηρίζεται σε δύο Οδηγίες-πλαίσιο υψίστης σημασίας· την Οδηγία 79/409/ΕΟΚ περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών και την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Οι περιοχές αυτές καλύπτουν σημαντικά οικοσυστήματα και λειτουργούν ως ζώνες οικολογικής συνέχειας και συνοχής, διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα της φύσης, παράλληλα με την απρόσκοπτη ανάπτυξη κοινωνικοοικονομικών δραστηριοτήτων (Bastian, 2012).
Η προστασία των περιοχών που εμπίπτουν στο δίκτυο Natura 2000, ωστόσο, δεν είναι απόλυτη. Βασίζεται στην ισορροπία μεταξύ διατήρησης και βιώσιμης χρήσης των φυσικών πόρων. Το δίκτυο επιτρέπει την ανάπτυξη και εκτέλεση οικονομικών δραστηριοτήτων, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές οι δραστηριότητες δεν προκαλούν σοβαρές ή μη αναστρέψιμες επιπτώσεις στα ευαίσθητα οικοσυστήματα (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Natura 2000)). Ωστόσο, στην πράξη, συχνά προκύπτουν συγκρούσεις με αναπτυξιακά έργα, όπως η κατασκευή υποδομών, η βιομηχανική επέκταση, οι θαλάσσιες δραστηριότητες, η ναυσιπλοΐα ή ακόμη και ορισμένες μορφές γεωργικής και αλιευτικής εκμετάλλευσης. Αυτές οι συγκρούσεις επιφέρουν εμπόδια στην εφαρμογή των κανόνων προστασίας και πολλές φορές καταλήγουν ενώπιον του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), το οποίο καθορίζει με σαφήνεια τα όρια προστασίας και τους όρους υπό τους οποίους η ανάπτυξη μπορεί να συνυπάρξει με τη διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της νομολογίας αυτής είναι η υπόθεση Waddenzee (C-127/02). Η υπόθεση αφορούσε την αδειοδότηση μηχανικής αλιείας κοχυλιών στην περιοχή Waddenzee της Ολλανδίας, η οποία αποτελεί προστατευόμενη περιοχή και η οποία είναι γνωστή για την οικολογική της σημασία, καθώς και ως τόπος αναπαραγωγής και μεταναστευτικής στάσης πολλών ειδών πουλιών, με ιδιαίτερη σημασία για τα είδη που προστατεύονται από την Οδηγία περί πτηνών. Το Δικαστήριο κλήθηκε να αποφασίσει εάν η επέμβαση μπορούσε να πραγματοποιηθεί, δεδομένου ότι υπήρχε σοβαρός κίνδυνος αρνητικών επιπτώσεων σε οικολογικά ευαίσθητες περιοχές.
Στην απόφασή του, το ΔΕΕ τόνισε τη σημασία δύο θεμελιωδών αρχών που συνθέτουν το δικαίωμα στην προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 191 παρ. 1 και 2 της ΣΛΕΕ, της αρχής της πρόληψης και της αρχής της προφύλαξης (Σιούτη, 2022). Σύμφωνα με αυτές, κάθε έργο ή δραστηριότητα που μπορεί να επηρεάσει σημαντικά μια περιοχή Natura 2000 πρέπει να υποβάλλεται σε μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων (Environmental Impact Assessment – EIA) πριν την έγκριση ή εκτέλεσή του. Εάν δεν είναι δυνατός ο μετριασμός των αρνητικών επιπτώσεων, η δραστηριότητα πρέπει να απαγορεύεται. Επιπλέον, το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι ακόμα και αν τα διαθέσιμα δεδομένα δεν είναι πλήρως σαφή και επιστημονικά εμπεριστατωμένα, η πιθανότητα πρόκλησης σοβαρής περιβαλλοντικής ζημιάς απαιτεί την εφαρμογή προστατευτικών μέτρων, όπως ο περιορισμός της πρόσβασης σε ευαίσθητες ζώνες, η εφαρμογή ειδικών τεχνικών και η χρονικά προγραμματισμένη εκτέλεση των εργασιών για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων.
Η απόφαση Waddenzee αναδεικνύει την αντίφαση που υφίσταται μεταξύ περιβαλλοντικής προστασίας και οικονομικής ανάπτυξης. Παρά το γεγονός ότι τα κράτη μέλη έχουν δικαίωμα να προχωρούν σε έργα ανάπτυξης, αυτά δεν μπορούν να υπερκεράσουν τους κανόνες προστασίας Natura 2000 (Fidélis & Sumares, 2011). Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι κάθε αναπτυξιακό έργο απαιτεί λεπτομερή εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων και εφαρμογή μέτρων μετριασμού, όπως η περιορισμένη πρόσβαση σε ευαίσθητες ζώνες για μηχανήματα και εργαζόμενους, ο χρονικός περιορισμός δραστηριοτήτων κατά την περίοδο αναπαραγωγής ή μετανάστευσης των ειδών, η χρήση τεχνολογιών φιλικών προς το περιβάλλον για τη μείωση του θορύβου και της ρύπανσης, καθώς και η συνεχής παρακολούθηση της κατάστασης των ειδών και των οικοτόπων, με προοπτική διακοπής του έργου εάν οι δείκτες υποδεικνύουν αρνητική επίδραση (Fidélis & Sumares, 2011).
Σημαντικό στοιχείο της νομολογίας είναι η ευθύνη των κρατών μελών να ενσωματώνουν τις υποχρεώσεις που προβλέπει η ενωσιακή νομοθεσία περί περιοχών που εμπίπτουν στο δίκτυο Natura 2000 στην εθνική νομοθεσία και να διασφαλίζουν την τήρηση των διαδικασιών αξιολόγησης και παρακολούθησης (de Vries & Beunen, 2011). Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να καθορίζουν ζώνες προστασίας, να ελέγχουν τις δραστηριότητες, να εκδίδουν άδειες μόνο μετά από πλήρη αξιολόγηση, και να παρακολουθούν συνεχώς την κατάσταση των ειδών και των οικοτόπων. Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η προστασία των οικοσυστημάτων αποτελεί υπέρτερο συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο δεν μπορεί να καταστρατηγείται από οικονομικά κίνητρα ή τοπικούς αναπτυξιακούς στόχους (de Vries & Beunen, 2011).
Η υπόθεση Waddenzee έχει ευρύτερες συνέπειες για τη διαχείριση του δικτύου Natura 2000 σε όλη την Ευρώπη. Τονίζει την ανάγκη για συστηματική εφαρμογή των κανόνων, εκπόνηση αξιόπιστων εκτιμήσεων περιβαλλοντικών επιπτώσεων, συμμετοχή των τοπικών φορέων και διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων. Παράλληλα, αποδεικνύει ότι η σύγκρουση μεταξύ προστασίας της φύσης και ανάπτυξης δεν είναι αναπόφευκτη, αλλά μπορεί να τεθεί υπό διαχείριση με προσεκτικό σχεδιασμό, μέτρα μετριασμού και τεχνολογικές καινοτομίες που μειώνουν, και τελικά εξαλείφουν, τις επιπτώσεις στο περιβάλλον (Μπάλιας, Γ, 2018).
Επιπλέον, η υπόθεση Waddenzee θέτει πρότυπα για τη μελλοντική νομολογία της ΕΕ, επηρεάζοντας αποφάσεις για έργα υποδομής, μεταφορές ή βιομηχανική ανάπτυξη εντός περιοχών Natura 2000 (Μπάλιας, Γ, 2018). Η εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης, σε συνδυασμό με την υποχρέωση για πλήρη αξιολόγηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, λειτουργεί ως ισχυρό εργαλείο για την πρόληψη περιβαλλοντικών ζημιών και την ενίσχυση της βιώσιμης ανάπτυξης σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ανακεφαλαιώνοντας, η προστασία των περιοχών Natura 2000 αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για τη διατήρηση της φυσικής κληρονομιάς της Ευρώπης. Η απόφαση Waddenzee καθορίζει σαφή πλαίσια εφαρμογής, περιορίζει τις παραβιάσεις του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος και ταυτόχρονα θέτει πρότυπα για βιώσιμη ανάπτυξη. Η ισορροπία μεταξύ προστασίας της βιοποικιλότητας και της οικονομικής ανάπτυξης είναι εφικτή, αλλά απαιτεί υπεύθυνη νομοθεσία, προσεκτικό σχεδιασμό και ενεργό συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων (Bastian, 2012). Η σημασία της υπόθεσης Waddenzee για την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι, λοιπόν, διττή: διασφαλίζει την προστασία του περιβάλλοντος και της αειφόρου ανάπτυξης και ταυτόχρονα καθορίζει πρότυπα υπεύθυνης και βιώσιμης ανάπτυξης που μπορούν να εφαρμοστούν σε ολόκληρη την επικράτεια της Ένωσης, επηρεάζοντας με θετικό τρόπο και τη μελλοντική περιβαλλοντική πολιτική της ΕΕ.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Bastian, O. (2012). The role of biodiversity in supporting ecosystem services in Natura 2000 sites. Ecological Indicators, Volume 24, 2013, Pages 12-22. Διαθέσιμο σε: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1470160X12002154
de Vries, R. J. & Beunen, R. (2011). The governance of Natura 2000 sites: the importance of initial choices in the organisation of planning processes. Journal of Environmental Planning and Management Volume 54, 2011 – Issue 8. Διαθέσιμο σε: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09640568.2010.549034
Fidélis, T & Sumares, D. (2011). Natura 2000 and the narrative nature of nature: a case for critical discourse analysis. Journal of Integrative Environmental Sciences Volume 8, 2011 – Issue 1. Διαθέσιμο σε: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1943815X.2011.556649?scroll=top&needAccess=true#d1e250
JUDGMENT OF THE COURT (Grand Chamber). Case C-127/02. 7 September 2004. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:62002CJ0127:EN:PDF
Μπάλιας, Γ. (2018). Η νομική προστασία των δασών στις περιοχές του ευρωπαϊκού δικτύου NATURA 2000: η περίπτωση του δάσους Bialowieska (Πολωνία). Δ.Ν., Δικηγόρος, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. Διαθέσιμο σε: https://giorgosbalias.gr/sites/default/files/mpalias_dasi_natura_2000.pdf
Οδηγία 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 21ης Μαΐου 1992 για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=celex%3A31992L0043
Οδηγία 79/409/ΕΟΚ του Συμβουλίου της 2ας Απριλίου 1979 περί της διατηρήσεως των αγρίων πτηνών. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/1979/409/oj?locale=el
Σιούτη, Π. Γ. (2022). Εγχειρίδιο Δικαίου Περιβάλλοντος. σσ. 53-128. Αθήνα-Θεσσαλονίκη. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Δίκτυο NATURA 2000. Διαθέσιμο σε: https://ypen.gov.gr/perivallon/viopoikilotita/diktyo-natura-2000/
WWF. Περιοχές Natura. Διαθέσιμο σε: https://www.wwf.gr/ti_kanoume/fysh/prostaeuomenes_perioxes/perioxes_natura/