Γράφει η Αλεξάνδρα Αναργύρου
Η νομική προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών στις εμπόλεμες ζώνες συνιστά έναν από τους πλέον κρίσιμους και σύνθετους τομείς του διεθνούς δικαίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Τα παιδιά, ως κατεξοχήν ευάλωτη ομάδα πληθυσμού, υφίστανται δυσανάλογες και διαρκείς συνέπειες από τις ένοπλες συγκρούσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν τη σωματική και ψυχολογική βία, τη στρατολόγηση, την εκμετάλλευση, τον εκτοπισμό, καθώς και τη στέρηση πρόσβασης στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη. Το παρόν άρθρο αποτελεί μια συστηματική ανάλυση του ισχύοντος διεθνούς νομικού πλαισίου προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών σε εμπόλεμες ζώνες, εξετάζοντας τους δεσμευτικούς μηχανισμούς εφαρμογής και επιβολής, παραδείγματα καλών πρακτικών, καθώς και τις θεσμικές και λειτουργικές αδυναμίες που εξακολουθούν να υπονομεύουν την αποτελεσματική προστασία τους.
Αφετηρία του διεθνούς κανονιστικού πλαισίου προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών, αποτελεί η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (Convention on the Rights of the Child – CRC), η οποία υιοθετήθηκε με το Ψήφισμα 44/25 της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στις 20 Νοεμβρίου 1989 και τέθηκε σε ισχύ το 1990. Η εν λόγω Σύμβαση, καθιερώνει την αρχή του υπέρτατου συμφέροντος του παιδιού ως θεμελιώδη ερμηνευτικό και εφαρμοστέο κανόνα για κάθε δράση που αφορά ανηλίκους (United Nations, 1989, άρθρο 3). Εν συνεχεία, το Προαιρετικό Πρωτόκολλο του 2000 σχετικά με τη συμμετοχή παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις ενίσχυσε ουσιωδώς το ισχύον πλαίσιο προστασίας, αυξάνοντας το ελάχιστο όριο ηλικίας για τη συμμετοχή σε εχθροπραξίες και απαγορεύοντας τη στρατολόγηση ανηλίκων από ένοπλες μη κρατικές ομάδες (United Nations, 2000, άρθρα 1–4). Η νομική αυτή εξέλιξη αποτέλεσε κρίσιμο βήμα αναφορικά με την καθιέρωση της στρατολόγησης παιδιών ως σοβαρής παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ως εγκλήματος πολέμου.
Παράλληλα, το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, και ειδικά οι Τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949 και τα Πρόσθετα Πρωτόκολλα του 1977, προβλέπουν ειδικές διατάξεις για την προστασία των παιδιών κατά τη διάρκεια ένοπλων συγκρούσεων. Τα παιδιά δικαιούνται ιδιαίτερης φροντίδας και βοήθειας, ενώ απαγορεύεται η στοχοποίησή τους και η επίθεση σε υποδομές ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή τους, όπως σχολεία και νοσοκομεία (International Committee of the Red Cross, 1977, Protocol I, άρθρα 77 και 78). Η προστασία αυτή ισχύει τόσο σε διεθνείς όσο και σε μη διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις, ενισχύοντας την καθολικότητα των σχετικών κανόνων (International Committee of the Red Cross, 1977, Protocol I, άρθρα 77 και 78). Περαιτέρω, στη θεωρία του διεθνούς δικαίου υποστηρίζεται ότι ορισμένες από τις θεμελιώδεις απαγορεύσεις που αφορούν τα παιδιά σε ένοπλες συγκρούσεις, όπως η στρατολόγηση και χρησιμοποίησή τους σε εχθροπραξίες, τείνουν να αποκτούν χαρακτήρα υποχρεώσεων erga omnes, δεσμεύοντας το σύνολο της διεθνούς κοινότητας ανεξαρτήτως συμβατικής δέσμευσης. Η εξέλιξη αυτή δε, ενισχύει τη θέση ότι η προστασία των παιδιών δεν αποτελεί αποκλειστικά αντικείμενο κρατικής κυριαρχίας, αλλά ζήτημα διεθνούς κανονιστικής τάξης και συλλογικής ευθύνης της διεθνούς κοινότητας.
Σε επίπεδο διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης, το Καταστατικό της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου αναγνωρίζει τη στρατολόγηση και χρησιμοποίηση παιδιών κάτω των 15 ετών σε εχθροπραξίες ως έγκλημα πολέμου (International Criminal Court, 1998, άρθρο 8). Η νομολογία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, όπως στην υπόθεση Lubanga, συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση μιας αυστηρότερης στάσης σε διεθνές επίπεδο έναντι των υπευθύνων, ενισχύοντας τη λογοδοσία και την αποτρεπτική λειτουργία του διεθνούς ποινικού δικαίου (International Criminal Court, 2012).
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά και το θεσμικό πλαίσιο «Παιδιά και Ένοπλες Συγκρούσεις» του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, το οποίο θεσπίστηκε με το Ψήφισμα 1261 (1999) και εξελίχθηκε περαιτέρω με μεταγενέστερα ψηφίσματα, όπως το 1612 (2005). Μέσω του παρόντος, προβλέφθηκαν μηχανισμοί παρακολούθησης και αναφοράς σοβαρών παραβιάσεων κατά των παιδιών, συμπεριλαμβανομένων των ανθρωποκτονιών, ακρωτηριασμών, απαγωγών και επιθέσεων σε σχολεία (United Nations Security Council, 2005). Η θεσμική αυτή εξέλιξη συνέβαλε ουσιωδώς στην άσκηση στοχευμένης πίεσης προς τα εμπλεκόμενα μέρη. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναπτύξει ένα συμπληρωματικό πλαίσιο πολιτικής δράσης για την προστασία των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις, μέσω των Κατευθυντήριων Γραμμών της ΕΕ για τα Παιδιά και τις Ένοπλες Συγκρούσεις, καθώς και μέσω της χρηματοδότησης προγραμμάτων πρόληψης, αποκατάστασης και κοινωνικής επανένταξης στο πλαίσιο της ανθρωπιστικής της πολιτικής (European Commission, 2021), αναδεικνύοντας συγχρόνως τον ρόλο των περιφερειακών οργανισμών στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ διεθνών νομικών δεσμεύσεων και πρακτικής εφαρμογής (European Commission, 2021).
Σε πρακτικό επίπεδο, η Κολομβία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κράτους που, στο πλαίσιο της μεταπολεμικής συμφιλίωσης, υιοθέτησε προγράμματα αποστράτευσης, αποκατάστασης και κοινωνικής επανένταξης παιδιών-στρατιωτών, με έμφαση στην ψυχοκοινωνική υποστήριξη και την επανένταξη στο εκπαιδευτικό σύστημα (UNICEF, 2017). Αντίστοιχα, στη Σιέρα Λεόνε, το Ειδικό Δικαστήριο καθώς και η Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης αναγνώρισαν ρητά τα παιδιά ως θύματα προωθώντας μια προσέγγιση αποκαταστατικής δικαιοσύνης (Truth and Reconciliation Commission of Sierra Leone, 2004).
Ωστόσο, η αποτελεσματική προστασία των παιδιών στις εμπόλεμες ζώνες εξακολουθεί να συνεπάγεται σοβαρές προκλήσεις. Η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των σύγχρονων συγκρούσεων, η εμπλοκή μη κρατικών ενόπλων ομάδων και η συστηματική παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου περιορίζουν δραστικά την εφαρμογή των υφιστάμενων κανόνων (Machel, 2009, σ. 45–47). Επιπλέον, η ατιμωρησία, η έλλειψη πολιτικής βούλησης και οι ανεπαρκείς μηχανισμοί επιβολής αποδυναμώνουν τη νομική προστασία στην πράξη. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι σύγχρονες συγκρούσεις στη Γάζα, την Ουκρανία, το Σουδάν και τη Συρία, όπου καταγράφονται συστηματικές επιθέσεις σε σχολικές μονάδες και υποδομές υγείας, καθώς και μαζικοί εκτοπισμοί παιδιών. Σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, τα παιδιά αποτελούν πλέον πάνω από το 40% του παγκόσμιου προσφυγικού πληθυσμού, γεγονός που αναδεικνύει τη στενή διασύνδεση μεταξύ ενόπλων συγκρούσεων, αναγκαστικού εκτοπισμού και παραβίασης θεμελιωδών δικαιωμάτων (UNHCR, 2024, σ. 6).
Καταληκτικά, η νομική προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών στις εμπόλεμες ζώνες δεν μπορεί να εξαντλείται στην τυπική κύρωση διεθνών συμβάσεων, αλλά προϋποθέτει τη συστηματική και συνεπή εφαρμογή τους στην πράξη. Στο σύγχρονο γεωπολιτικό περιβάλλον, η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των ενόπλων συγκρούσεων, καθώς και η χρήση νέων τεχνολογιών και κυβερνοεπιχειρήσεων, δημιουργούν πρόσθετους και συχνά δυσδιάκριτους κινδύνους για τα παιδιά, καθιστώντας αναγκαία την προσαρμογή των υφιστάμενων νομικών και πολιτικών εργαλείων προστασίας. Η ενίσχυση των μηχανισμών διεθνούς λογοδοσίας, η επαρκής και σταθερή χρηματοδότηση προγραμμάτων πρόληψης, αποκατάστασης και κοινωνικής επανένταξης, καθώς και η ουσιαστική ενσωμάτωση μιας προσέγγισης βασισμένης στα δικαιώματα του παιδιού στη χάραξη πολιτικών ειρήνης και ασφάλειας συνιστούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική προστασία των παιδιών σε συνθήκες πολέμου εφόσον η τελευταία δεν αποτελεί μία απλή κρατική υποχρέωση, αλλά αναδεικνύεται σε ουσιώδη παράμετρο αξιολόγησης της ποιότητας, της συνοχής και της αποτελεσματικότητας του διεθνούς νομικού και ανθρωπιστικού πλαισίου.
Πηγές
European Commission. (2021). EU Humanitarian Aid and Protection of Children in Armed Conflict.
Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/echo/files/aid/hacommunication2021.pdf
International Committee of the Red Cross. (1977). Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I).
Διαθέσιμο σε: https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977
International Criminal Court. (1998). Rome Statute of the International Criminal Court. United Nations Treaty Series, Vol. 2187, No. 38544.
Διαθέσιμο σε: https://treaties.un.org/doc/Treaties/1998/07/19980717%2006-33%20PM/volume-2187-I-38544-English.pdf
International Criminal Court. (2012). Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo, Judgment pursuant to Article 74 of the Statute .
Διαθέσιμο σε: https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CourtRecords/CR2012_03942.PDF
Machel, G. (2009). Children and armed conflict: A critical review. United Nations.
Διαθέσιμο σε: https://childrenandarmedconflict.un.org/publications/MachelStudy-10YearStrategicReview_en.pdf
Truth and Reconciliation Commission of Sierra Leone. (2004). Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Sierra Leone.
Διαθέσιμο σε: https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-SierraLeone-Justice-Review-2004-English.pdf
UNHCR. (2024). Global Trends: Forced Displacement in 2023.
Διαθέσιμο σε: https://www.unhcr.org/global-trends-report-2024
UNICEF. (2017). Child Protection: 2017 Annual Results Report.
Διαθέσιμο σε: https://www.unicef.org/media/47761/file/Child_Protection_2017_Annual_Results_Report.pdf
United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child.
Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/sites/default/files/crc.pdf
United Nations. (2000). Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the involvement of children in armed conflict. Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/sites/default/files/crc-conflict.pdf
United Nations Security Council. (2005). Resolution 1612 (2005) on Children and Armed Conflict. Διαθέσιμο σε: https://digitallibrary.un.org/record/554197
Πηγή εικόνας:
UN Photo. United Nations Human Rights Council.
Διαθέσιμη σε: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UN_Geneva_Human_Rights_and_Alliance_of_Civilizations_Room.jpg