Γράφει η Αουρόρα Τότα
Ο Ενβέρ Χότζα (1908-1985) ήταν μία ηγετική μορφή που άφησε βαθύ αποτύπωμα στην ιστορία της Αλβανίας. Γεννημένος στο Αργυρόκαστρο το 1908, εγκαταστάθηκε αργότερα στην Κορυτσά, όπου σπούδασε σε ένα Γαλλικό Λύκειο. Το 1930 τού δόθηκε μία κρατική υποτροφία για να σπουδάσει φυσικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ, το οποίο παράτησε για να σπουδάσει φιλοσοφία στην Σορβόννη, σπουδές οι οποίες διακόπηκαν από τον ίδιο ώστε να εργαστεί ως γραμματέας στο αλβανικό προξενείο στις Βρυξέλλες το 1934. Δύο χρόνια αργότερα απομακρύνθηκε από τη θέση του, λόγω εύρεσης βιβλίων μαρξιστικού περιεχομένου στο γραφείο του. Ο Χότζα, απογοητευμένος, αποφάσισε να επιστρέψει στην Αλβανία και να διδάξει σε ένα γυμνάσιο στην Κορυτσά. Με την εισβολή των Ιταλών στην Αλβανία το 1939 η καριέρα του Χότζα διακόπηκε για μία ακόμη φορά, καθώς απολύθηκε λόγω της άρνησής του να γίνει έντιμο μέλος του Αλβανικού Φασιστικού Κόμματος. Η ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Αλβανίας το 1941, το οποίο μετονομάστηκε σε Αλβανικό Κόμμα Εργασίας, σήμανε την εκκινητήρια φάση της κυριαρχίας του Χότζα. (My Albanian Studies, (n.d) ).
Ο Ενβέρ Χότζα, αφού εκλέχθηκε πρώτα ως εκπρόσωπος του Αλβανικού Κόμματος Εργασίας, ορίστηκε ύστερα από τη πρώτη Εθνική Συνδιάσκεψη του Κομμουνιστικού Κόμματος ως ο Πρώτος Γραμματέας το 1943. Κηρύχθηκε πρόεδρος της Εθνικής Αντιφασιστικής Επιτροπής Απελευθέρωσης της Αλβανίας τον Μάιο του 1944, η οποία λίγους μήνες αργότερα μετονομάστηκε σε Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση της Αλβανίας, όπου ανέλαβε πρωθυπουργικό ρόλο και έγινε υπουργός των Εξωτερικών. ( Plus, P., 2008)
Ο Χότζα ήταν θερμός υποστηρικτής του μαρξισμού και του λενινισμού, έχοντας ως πρότυπό του τον Ιωσήφ Στάλιν, ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης. Συνεργαζόταν μαζί του, καθώς ο Στάλιν είχε στείλει κατασκόπους από τη Μόσχα για να αξιολογήσουν την κατάσταση του αλβανικού καθεστώτος και να επιβεβαιώσουν τις προθέσεις του Χότζα. Ο Αλβανός ηγέτης είχε επίσης σχέσεις με τον Γιόσιπ Μπροζ, αλλιώς γνωστό ως Τίτο, ηγέτη της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας. Η σχέση αυτή χειροτέρεψε όμως σταδιακά με διάφορα γεγονότα να λαμβάνουν μέρος πριν την αποκλειστική ρήξη τους. Συγκεκριμένα, ο Τίτος κι οι συνάδελφοί του είχαν θέσει ως στόχο να υποτάξουν το Κομμουνιστικό Κόμμα Αλβανίας, να το θέσουν υπό την άμεση καθοδήγησή τους και να το προσαρμόσουν κατά τη δική τους αρέσκεια. Αυτό σήμανε και την επιδείνωση των σχέσεων Αλβανίας-Γιουγκοσλαβίας το 1948. (The Titoites, 1982)
Η Αλβανία αποτέλεσε μία από τις πιο απομονωμένες χώρες στον κόσμο, ιδίως μετά την επιδείνωση των σχέσεών της με τη Σοβιετική Ένωση μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953 και με την Κίνα, γεγονός που την απομόνωσε πλήρως από τις διεθνείς σχέσεις και επιδείνωσε σημαντικά την οικονομία της. Η οικονομία είχε δεχθεί πολλαπλά χτυπήματα λόγω της διακυβέρνησης του Αλβανού ηγέτη. Το σοβαρότερο αντίκτυπο ήταν η πείνα, καθώς οι αγρότες δεν καλλιεργούσαν επαρκώς, διότι το κράτος κρατούσε σχεδόν όλο το κέρδος οδηγώντας με αυτόν τον τρόπο σε πείνα και ένδεια. Παράλληλα, ο Χοτζαϊσμός, το πολιτικό δηλαδή ιδεώδες του Ενβέρ Χότζα, όδευε προς μία στρατιωτική ανάπτυξη την οποία ήθελε να επιτύχει με το χτίσιμο γύρω 800.000 καταφυγίων σε ολόκληρη την έκταση της χώρας, μετατρέποντάς την στη χώρα με τα περισσότερα καταφύγια σε έκταση, και με τη δημιουργία στρατιωτικών εγκαταστάσεων, για την προστασία από ενδεχόμενο πόλεμο. Τέλος, η απομόνωσή της από τον κόσμο, κυρίως από την Ευρώπη, δεν της επέτρεπε την εισαγωγή πρώτων υλών και τροφίμων. (The Bunker-isation of Communist Albania, 2025).
Μία εύλογη ερώτηση είναι γιατί ήταν τόσο προσηλωμένος στην απομόνωση της χώρας; Η απάντηση είναι απλή: ο σκοπός του ήταν να επιβάλει τον Χοτζαϊσμό σε κάθε Αλβανό πολίτη, περιορίζοντας την πρόσβαση σε διαφορετικές κουλτούρες, ιδανικά και πολιτικές απόψεις, ώστε να αποτρέψει αφύπνιση του λαού ή πιθανή επανάσταση. Επιπλέον, ήθελε να αποτρέψει τη δημιουργία μορφωμένων πολιτών που θα μπορούσαν να αποτελέσουν απειλή για την εξουσία του. Το τελευταίο, ήταν ένας από τους μεγαλύτερους φόβους του ηγέτη ο οποίος στοχοποιούσε οποιονδήποτε εμφάνιζε έστω και ελάχιστα χαρακτηριστικά μόρφωσης. Με την παραμικρή του υποψία, όσοι αποτελούσαν απειλή ή θεωρούνταν ανταγωνισμός, είτε εκτελούνταν και το παρουσίαζαν ως ”αυτοκτονία”, είτε αποστέλλονταν μαζί με την οικογένειά του σε σχεδιασμένα χωριά όπου διεξήγαγε ο μυστικός αλβανικός στρατός (Sigurimi) τακτικούς ελέγχους για την επιβεβαίωση ότι δεν έχει λάβει μέρος κάποια απόδραση. (Abrahams, 2023)
Παράλληλα, αναζητούσε Αλβανούς πολίτες οι οποίοι είχαν λάβει εκπαίδευση στο εξωτερικό, όπως και ο ίδιος, και τούς εκτελούσε ή τους φυλάκιζε για μακροχρόνια περίοδο. Φρόντιζε πάντοτε να κυβερνάει ανάμεσα σε αμόρφωτους ανθρώπους για να διαμορφώσει και να διαστρεβλώσει ο ίδιος τις δικές τους απόψεις, να τούς προβάλλει τον μαρξισμό-λενινισμό, με τρόπο που τον ευνοούσε. Λέγεται επίσης ότι εκτελούσε άτομα από τον κλειστό του κύκλο είτε επειδή φοβόταν να αναμετρηθεί μαζί τους, είτε επειδή τον αποκαλούσαν ”κομμουνιστή”, όρο τον οποίο συνήθως απέρριπτε επειδή συνδεόταν με τα υπόλοιπα κομμουνιστικά καθεστώτα, τα οποία απέκλιναν από τον πραγματικό μαρξισμό. (Abrahams, 2016)
Ένα επίσης άξιο αναφοράς γεγονός κατά τον κομμουνισμό του Ενβέρ Χότζα είναι η υποτιθέμενη εξ’αρχής συμμαχία με τους Αμερικανούς και τους Βρετανούς λόγω της ίδιας στάσης τους απέναντι στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία εξελίχθηκε σε ρήξη. Οι Βρετανοί γνώριζαν για την κατάσταση εντός της Αλβανίας, λόγω της γαλλικής διπλωματικής αποστολής εκεί, οι οποίοι τούς ενημέρωναν για τα τεκταινόμενα. Η διάθεση των Βρετανών για την ανατροπή του κομμουνισμού της Αλβανίας και την αλλαγή του συστήματος σε αγγλοαμερικανικό είχε αφετηρία το 1946, όπου ο επικεφαλής της SOE(Special Operations Executive), αντιστράτηγος Colin Mc Veigh Gubbins άρχισε να καταστρώνει το σχέδιό του(Στούκας, 2021). Συγκεκριμένα, θα έστελναν μυστικούς πράκτορες στην Αλβανία και θα εκπαίδευαν τους αποδρώντες της Αλβανίας ώστε να τους στείλουν πίσω για να τούς ενημερώνουν για την οποιαδήποτε κίνηση του Αλβανού ηγέτη. Συγκέντρωναν εκατοντάδες κόσμου στην Ιταλία και στην Ελλάδα, τούς εκπαίδευαν και τούς επέστρεφαν στην Αλβανία. Το 1948, οι Η.Π.Α. αποφάσισαν να συμμετάσχουν στο έργο και να βοηθήσουν με τη χρηματοδότησή του. (Hoxha, 1982).
Γνωρίζουμε ότι ο Κιμ Φίλμπι ήταν υψηλόβαθμος πράκτορας των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Ένα αξιοσημείωτο γεγονός που διέφυγε από τους Αγγλοαμερικανούς είναι πως ο Φίλμπι ήταν μυστικός πράκτορας της KGB, δηλαδή της Κεντρικής Επιτροπής Κρατικής Ασφάλειας της Σοβιετικής Ένωσης και κρατούσε τη Μόσχα ενήμερη για τα πλάνα των Αγγλοαμερικανών έναντι του Χότζα. Με αυτόν τον τρόπο, ο Αλβανός ηγέτης ήταν ενημερωμένος για το πότε θα επέστρεφαν οι εκπαιδευόμενοι Αλβανοί φυγάδες και το σημαντικότερο, γνώριζε πότε και πού οι μυστικοί πράκτορες θα εισέβαλλαν παράνομα με αλεξίπτωτα στη χώρα και τούς αποσπούσε πληροφορίες. Το καλοκαίρι του 1953 η Βρετανία ύστερα από αμέτρητες αποτυχημένες προσπάθειες, αποφάσισε να τερματίσει τις προσπάθειες ενώ ακολούθησαν 5 χρόνια αργότερα και οι Η.Π.Α. (Κόντης, 2023).
Μία εξίσου εξέχουσα εφαρμοσμένη από τον Χότζα πολιτική ήταν η απαγόρευση της θρησκείας το 1967. Ήταν το πρώτο επίσημο κράτος που κηρύχθηκε ”άθεο” και σήμανε την απαγόρευση των θρησκευτικών δραστηριοτήτων. Οι καθολικοί παπάδες απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους, καθώς οι γνώσεις τους αποτελούσαν απειλή για τον κομμουνιστικό ηγέτη. Γενικότερα, στις ιερατικές θέσεις παρέμειναν μονάχα οι έμπιστοι του ηγέτη. Ο Χότζα αναφερόταν στη θρησκεία ως κακούργημα και προσπαθούσε να μεταλαμπαδεύσει την ιδέα στους πολίτες πως αυτός είναι ο Θεός και ότι θα έπρεπε να πιστεύουν μονάχα σε αυτόν και σε καμία άλλη θρησκεία. Κατεδάφισε εκατοντάδες χιλιάδες εκκλησίες και θρησκευτικούς ναούς, άλλα τα χρησιμοποίησε ως χώρους για διαφορετική χρήση πέραν του θρησκευτικού προσκυνήματος, και απαγόρευσε τη κυκλοφορία θρησκευτικών βιβλίων (Pelasgos Koritsas, 2022).
Από όσα ειπώθηκαν παραπάνω, τα δεδομένα υποδηλώνουν τον δυναμικότατο χαρακτήρα του Ενβέρ Χότζα και τις δυνατότητές του ως ικανό για την επίτευξη πολλών ηγέτη. Παρόλα αυτά, η πολιτική του και ο τρόπος εφαρμογής της μέσω της απομόνωσης της χώρας και της επιβλητικότητάς του, δεν τον οδήγησαν στα θεμιτά του αποτελέσματα και κατέληξε να κυριαρχεί έναν λαό ο οποίος τον απεχθανόταν και που προσπαθούσε να ανατρέψει το καθεστώς του.
Βιβλιογραφία:
Ακαδημαϊκές πηγές:
Abrahams, F. C. (2016). Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe. NYU Press.
Hoxha, E. (1982a). The Anglo-American threat to Albania: Memoirs of the National Liberation War
Hoxha, E. (1982). The Titoites: Historical Notes.
Κόντης, Β. (2023). Η εμπλοκή των Μ16 και CIA στην Αλβανία και ο ρόλος της Ελλάδας, 1949-1953..
Διαδικτυακές πηγές:
Abrahams, F. (2023). Human rights in Post-Communist Albania. In Human Rights Watch. Διαθέσιμο σε: https://www.hrw.org/report/1996/03/01/human-rights-post-communist-albania?utm_source=chatgpt.com
Enver Hoxha. (n.d.). My Albanian Studies. Διαθέσιμο σε: https://albanianstudies.weebly.com/enver-hoxha.html
‘Even if we Go Without Bread. . .’: The Bunker-isation of Communist Albania. (2025, May 22). Διαθέσιμο σε: https://doinghistoryinpublic.org/2025/05/12/even-if-we-go-without-bread-the-bunker-isation-of-communist-albania/
Glossary of people: Ho. (n.d.). Διαθέσιμο σε: https://www.marxists.org/glossary/people/h/o.htm#hoxha-enver
Pelasgos Koritsas. (2022). Πως ο Χότζα έθεσε τη θρησκεία στην υπηρεσία της κομματικής προπαγάνδας (1949-1967). Διαθέσιμο σε: https://www.pelasgoskoritsas.gr/2022/11/1949-1967.html
Plus, P. (2008, November 8). Biography. © PC Plus. Διαθέσιμο σε: http://www.enver-hoxha.net/content/content_english/biography.htm
Πηγή εικόνας: https://espressostalinist.com/2011/10/03/series-on-maoist-revisionism-enver-hoxha-quotes-on-maoist-revisionism-pt-3/