Γράφει η Όλγα Παππά
Σε ένα διεθνές περιβάλλον που διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από γεωπολιτική αβεβαιότητα, πόλωση και μείωση της εμπιστοσύνης στους πολυμερείς θεσμούς, ο πολιτισμός έχει αναδυθεί εκ νέου ως μια στρατηγική διάσταση της διπλωματίας (Cooper et al.,, 2025). «Η πολιτιστική διπλωματία είναι πολιτική πράξη και αφορά την προώθηση της εικόνας μιας χώρας στο εξωτερικό μέσα από τον πολιτισμό ενός λαού, τη γλώσσα, τις τέχνες, τις επιστήμες, τη θρησκεία, τη γαστρονομία, τις παραδόσεις και τα έθιμα του. Συνεισφέρει στην οικοδόμηση ενός θεμελίου εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνιών και αναδεικνύει τις αξίες του πολιτισμού δημιουργώντας σχέσεις συναισθηματικής εγγύτητας με αλλοεθνείς λαούς, οι οποίες υφίστανται πέρα από τις αλλαγές των κυβερνήσεων» (Καψάσκης, 2021). Στο πλαίσιο αυτό, έχει αποκτήσει νέα σημασία ακριβώς επειδή λειτουργεί πέρα από τα άκαμπτα όρια των επίσημων πολιτικών διαπραγματεύσεων.
Πιο συγκεκριμένα, σε όλη την Ευρώπη, οι πρόσφατες συζητήσεις έχουν δώσει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη να επανατοποθετηθεί ο πολιτισμός όχι ως περιφερειακό πεδίο πολιτικής, αλλά ως θεμελιώδες στοιχείο συνεργασίας, ανθεκτικότητας και κοινών αξιών. Αυτή η ανανεωμένη προσοχή αντικατοπτρίζεται τόσο στις σύγχρονες εκκλήσεις για μια «Πολιτιστική Συμφωνία για την Ευρώπη» όσο και στο πρόσφατο άνοιγμα των αρχείων πολιτιστικής διπλωματίας του ΝΑΤΟ, τα οποία αποκαλύπτουν πώς τα πολιτιστικά εργαλεία κινητοποιήθηκαν ιστορικά για να διατηρήσουν τη συνοχή εντός της Συμμαχίας (Fota, 2024). Η ιδέα ότι ο πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως διπλωματικό μέσο είναι καθιερωμένη τόσο σε ένα θεωρητικό πλαίσιο όσο και στην πράξη. Όπως αναφέρεται στο άρθρο «Art with a Diplomatic Heart» (Τέχνη με Διπλωματική Καρδιά), οι καλλιτεχνικές και πολιτιστικές ανταλλαγές χρησιμοποιούνται από καιρό για τον εξανθρωπισμό των διεθνών σχέσεων και την επικοινωνία πολιτικών αξιών με τρόπο που να αποφεύγονται οι όποιες πιθανές συγκρούσεις (Euronews, 2018). Η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για την πολιτιστική διπλωματία τονίζει επίσης ότι ο πολιτισμός λειτουργεί μέσω της έλξης και της νομιμότητας και όχι μέσω του εξαναγκασμού, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη και τη δημιουργία μακροπρόθεσμων σχέσεων (Debo, 2024; Nye & Landman-Goldsmith, 2011). Το σύγχρονο πλαίσιο της UNESCO για την πολιτιστική διπλωματία τοποθετεί τον πολιτισμό ως καταλύτη για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την οικοδόμηση της ειρήνης και τον συμπεριληπτικό διάλογο χωρίς αποκλεισμούς, ιδίως σε πολυμερή περιβάλλοντα όπου η πολιτική συναίνεση είναι εύθραυστη (UNESCO, 2023).
Αυτή η λογική γίνεται ιδιαίτερα εμφανής σε περιβάλλοντα όπου η συμβατική διπλωματία δυσκολεύεται να επιφέρει αποτελέσματα. Το ερώτημα σχετικά με το αν η πολιτιστική διπλωματία έχει επιτύχει εκεί όπου η πολιτική απέτυχε, αποτυπώνει μια κεντρική ένταση των σύγχρονων διεθνών σχέσεων (Jewell, 2022). Ενώ οι πολιτικές διαπραγματεύσεις συχνά περιορίζονται από στρατηγικά συμφέροντα και εσωτερικές πιέσεις, η πολιτιστική δέσμευση μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί σε κοινωνικό επίπεδο, διατηρώντας τα κανάλια επικοινωνίας και αμοιβαίας αναγνώρισης. Η ιστορική δέσμευση του ΝΑΤΟ στην πολιτιστική διπλωματία καταδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο αυτή η λογική εφαρμόστηκε στο πλαίσιο μιας συμμαχίας ασφάλειας που παραδοσιακά συνδέεται με τη σκληρή δύναμη (Karp & Maass, 2024). Αν και το ΝΑΤΟ είναι γνωστό κυρίως ως στρατιωτικός και πολιτικός οργανισμός, το αρχειακό του υλικό φανερώνει μια συνεχή επένδυση σε πολιτιστικές και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες από τις αρχές του Ψυχρού Πολέμου και μετά. Σύμφωνα με τα δημόσια έγγραφα και τα αρχεία του ΝΑΤΟ, η Συμμαχία υποστήριξε εκθέσεις, εκδόσεις, ακαδημαϊκές ανταλλαγές, συνέδρια και πολιτιστικά προγράμματα με σκοπό την ενίσχυση της αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών μελών (Hamilton & Spohr, 2019; NATO Archives, 2025). Αυτές οι πρωτοβουλίες συντονίστηκαν μέσω ειδικών θεσμικών δομών και ευθυγραμμίστηκαν με ευρύτερους στόχους της δημόσιας διπλωματίας, αντανακλώντας την αντίληψη ότι η στρατιωτική συνοχή απαιτούσε μια παράλληλη πολιτιστική και ιδεολογική βάση (NATO Archives, 2025).
Επιπρόσθετα, η έννοια της «πολιτιστικής συνοχής» που προκύπτει από τα αρχεία του ΝΑΤΟ αναφέρεται στη συνειδητή προσπάθεια καλλιέργειας ενός κοινού αισθήματος ταυτότητας και σκοπού μεταξύ χωρών με διαφορετικές ιστορικές διαδρομές, πολιτικές κουλτούρες και κοινωνικές νόρμες (Karp & Maass, 2024). Η πολιτιστική διπλωματία λειτούργησε ως εσωτερικός σταθεροποιητικός μηχανισμός, ενισχύοντας τη Συμμαχία όχι μόνο ως στρατηγική συμφωνία αλλά και ως κοινότητα αξιών. Η προσέγγιση αυτή συνάδει σε μεγάλο βαθμό με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές πολιτικές συζητήσεις. Όπως υποστηρίζεται στο άρθρο «What we need is a Cultural Deal for Europe» (Αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια πολιτιστική συμφωνία για την Ευρώπη), ο πολιτισμός πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βασικός πυλώνας της συλλογικής ανθεκτικότητας και της δημοκρατικής νομιμότητας και όχι ως δευτερεύων τομέας πολιτικής (Ebert et al., 2024). Η ιστορική πρακτική του ΝΑΤΟ αποδεικνύει ότι αυτή η σκέψη δεν είναι απλώς μια φιλοδοξία, αλλά είναι λειτουργικά εφικτή.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η σημασία των αρχείων πολιτιστικής συνοχής του ΝΑΤΟ έγκειται στα στρατηγικά διδάγματα που προσφέρουν για τη σύγχρονη εξωτερική πολιτική. Η Ελλάδα κατέχει ξεχωριστή θέση στο ΝΑΤΟ: είναι ένα από τα παλαιότερα μέλη της Συμμαχίας, βρίσκεται σε γεωπολιτικό σταυροδρόμι και διαθέτει εξαιρετικό πολιτιστικό κεφάλαιο (NATO PA, 2024). Ωστόσο, η ελληνική πολιτιστική διπλωματία έχει συχνά ασκηθεί με αποσπασματικό τρόπο, προσανατολισμένη κυρίως προς την προώθηση του τουρισμού και την προώθηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, παρά προς μια ολοκληρωμένη διπλωματική στρατηγική. Η εμπειρία του ΝΑΤΟ δείχνει ότι η πολιτιστική διπλωματία είναι πιο αποτελεσματική όταν εντάσσεται σε θεσμικά πλαίσια, διατηρείται στο χρόνο και ευθυγραμμίζεται με σαφώς καθορισμένους στρατηγικούς στόχους (Κοντοβουνήσιου, 2025; Kotoulas, 2024; NATO PA, 2024). Ένα ιδιαίτερα διδακτικό μάθημα αφορά στον ρόλο της εκπαίδευσης και της κατάρτισης ως εργαλείων πολιτιστικής διπλωματίας. Τα Κέντρα Εκπαίδευσης και Κατάρτισης της Συμμαχίας του ΝΑΤΟ (PTEC) αποτελούν παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η εκπαιδευτική συνεργασία μπορεί να προωθήσει τη διαλειτουργικότητα, την εμπιστοσύνη και τις κοινές νόρμες μεταξύ συμμάχων και εταίρων. Αυτές οι πρωτοβουλίες αποδεικνύουν ότι η πολιτιστική διπλωματία δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική έκφραση, αλλά περιλαμβάνει την ανταλλαγή γνώσεων, τα επαγγελματικά δίκτυα και τα κοινά μαθησιακά περιβάλλοντα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η πιο συστηματική επένδυση στην εκπαιδευτική διπλωματία, ιδίως στο πλαίσιο πολυμερών πλαισίων, θα μπορούσε να ενισχύσει τη διπλωματική της επιρροή και να εμβαθύνει τον ρόλο της εντός της Συμμαχίας (Karp & Maass, 2024; NATO, 2025; UNESCO, 2023).
Μια άλλη σημαντική διαπίστωση από τα αρχεία του ΝΑΤΟ είναι η έμφαση στη διαχείριση της πολυμορφίας μέσω της ένταξης και όχι της ομογενοποίησης (NATO, 2024). Οι πολιτιστικές πρωτοβουλίες του ΝΑΤΟ δεν επιδίωκαν να επιβάλουν μια ενιαία αφήγηση, αλλά ενθάρρυναν τον πλουραλισμό μέσα σε ένα πλαίσιο κοινών αξιών. Αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαίτερα σημαντική στην περίπτωση της Ελλάδας, η οποία αντιμετωπίζει περιφερειακές πολυπλοκότητες, προκλήσεις μετανάστευσης και τον ενδιάμεσο ρόλο της μεταξύ της Ευρώπης, της Μεσογείου και των Βαλκανίων (Karp & Maass, 2024). Η πολιτιστική διπλωματία, αντί να σχεδιάζεται ως πρακτική προώθησης, μπορεί να ενισχύει τον διάλογο και να προσδίδει ρόλο διαμεσολαβητή της κατανόησης και της συνεργασίας και όχι ως περιφερειακό ή αντιδραστικό παράγοντα (Kotoulas, 2025). Η σημασία της πολιτιστικής διπλωματίας σε καταστάσεις πολιτικής έντασης ενισχύει περαιτέρω αυτό το σημείο. Όπως σημειώνει το Euronews, η πολιτιστική δέσμευση μπορεί να διατηρήσει τον διάλογο ακόμη και όταν οι επίσημες διπλωματικές σχέσεις είναι τεταμένες (Jewell, 2022). Οι ιστορικές και σύγχρονες εμπειρίες της Ελλάδας υποδηλώνουν ότι οι αμιγώς πολιτικές ή νομικές προσεγγίσεις είναι συχνά ανεπαρκείς για την επίλυση βαθιά ριζωμένων διαφορών. Αντλώντας από τις πρακτικές πολιτιστικής διπλωματίας του ΝΑΤΟ, η Ελλάδα θα μπορούσε να αναπτύξει συμπληρωματικά πολιτιστικά κανάλια, όπως κοινές εκθέσεις, ακαδημαϊκές συνεργασίες και πολιτιστικά φόρουμ, που θα λειτουργούν παράλληλα με την επίσημη διπλωματία για την οικοδόμηση μακροπρόθεσμης εμπιστοσύνης (Anastasakis, 2025; Kotoulas, 2025; NATO Archives, 2025).
Παράλληλα, εξίσου σημαντικός είναι ο ρόλος της θεσμικής μνήμης. Η απόφαση του ΝΑΤΟ να διατηρήσει και να ανοίξει τα αρχεία της πολιτιστικής διπλωματίας του υπογραμμίζει τη στρατηγική αξία της τεκμηρίωσης, της αξιολόγησης και της ιστορικής μάθησης (Fota, 2024). Αυτά τα αρχεία επιτρέπουν τον αναστοχασμό σχετικά με τις πρακτικές του παρελθόντος, την αξιολόγηση του αντίκτυπου και την προσαρμογή σε νέα πλαίσια. Η Ελλάδα θα μπορούσε να επωφεληθεί από μια παρόμοια προσέγγιση, τεκμηριώνοντας συστηματικά τις πρωτοβουλίες πολιτιστικής διπλωματίας της, ενσωματώνοντας μηχανισμούς αξιολόγησης και ενσωματώνοντας την πολιτιστική στρατηγική στον επίσημο σχεδιασμό της εξωτερικής πολιτικής (Kotoulas, 2025). Μια τέτοια θεσμοθέτηση θα αναβάθμιζε την πολιτιστική διπλωματία από μια ad hoc δραστηριότητα σε ένα στρατηγικό μέσο. Η ανανεωμένη έμφαση στην πολιτιστική διπλωματία του ΝΑΤΟ συμπίπτει επίσης με ευρύτερες ευρωπαϊκές συζητήσεις για το μέλλον της πολιτιστικής συνεργασίας (Dâmaso, 2025). Τα πολιτικά πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο τον πολιτισμό ως κινητήρια δύναμη της συνοχής, της διεθνούς αξιοπιστίας και της δημοκρατικής ανθεκτικότητας (European Commission, 2025). Η Ελλάδα, ευθυγραμμίζοντας την πολιτιστική της διπλωματία με τα πλαίσια τόσο του ΝΑΤΟ όσο και της ΕΕ, θα μπορούσε να αξιοποιήσει πιο αποτελεσματικά τα πολιτιστικά της πλεονεκτήματα, συμβάλλοντας παράλληλα στους συλλογικούς ευρωπαϊκούς και διατλαντικούς στόχους (Kotoulas, 2025).
Εν κατακλείδι, τα αρχεία πολιτιστικής συνοχής του ΝΑΤΟ αποκαλύπτουν ότι ο πολιτισμός διαδραματίζει από καιρό έναν διακριτικό αλλά αποφασιστικό ρόλο στη διατήρηση των διεθνών συμμαχιών. Αυτές οι ιστορικές πρακτικές αποδεικνύουν ότι η πολιτιστική διπλωματία δεν είναι μια συμβολική πολυτέλεια, αλλά μια στρατηγική αναγκαιότητα, ιδίως σε περιόδους πολιτικής αβεβαιότητας. Όσον αφορά στην Ελλάδα, η αξιοποίηση αυτών των διδαγμάτων προσφέρει την ευκαιρία να ενισχύσει τα διπλωματικά της εργαλεία, να βελτιώσει τη θέση της στο ΝΑΤΟ και να επανατοποθετήσει τον πολιτισμό ως κεντρικό πυλώνα της διεθνούς της δράσης. Σε έναν κόσμο όπου η σκληρή δύναμη από μόνη της δεν αρκεί, η ιστορική χρήση της πολιτιστικής διπλωματίας από το ΝΑΤΟ αποτελεί πηγή έμπνευσης και πρακτικό πρότυπο για το μέλλον.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Καψάσκης, Π. Δ. (2021). Πολιτιστική Διπλωματία. Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας. Διαθέσιμο σε: https://helleniculturaldiplomacy.com/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B4%CE%B9%CF%80%CE%BB%CF%89%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%AF%CE%B1/.
Κοντοβουνήσιου, Ά. Λ. (2025). Η Ελλάδα στο ΝΑΤΟ. Ελληνική Δημοκρατία – Η Ελλάδα στις Βρυξέλλες Μόνιμη Αντιπροσωπεία ΝΑΤΟ. Διαθέσιμο σε: https://www.mfa.gr/brussels/monimi-antiprosopeia-nato/ellada-sto-nato/ellada-sto-nato.html.
Cooper, A. F, Emel P. D. and Samiratou D. (2025). Fragmented multilateralism and international institutions between complexities and challenges. Third World Quarterly, 1–13. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/01436597.2025.2562908
Dâmaso, M. (2025). Future of EU: International Cultural Relations: A Blueprint for the EU’s Global Role. Green European Journal. Διαθέσιμο σε:
Debo, D. (2024). The Impact of Soft Power in Modern Diplomacy. International Journal of Intercultural Relations. 62–69. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/390423952_The_Impact_of_Soft_Power_in_Modern_Diplomacy
Ebert, L., Quaedvlieg-Mihailović, S. and Wilkens, A. (2024). What we need is a Cultural Deal for Europe. Euronews. Διαθέσιμο σε:
https://www.euronews.com/culture/2024/06/11/what-we-need-is-a-cultural-deal-for-europe
Euronews. (2018). Art with a Diplomatic Heart. Euronews. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/culture/2018/02/02/art-with-a-diplomatic-heart.
European Commission. (2025). Strategic framework for the EU’s cultural policy. European Commission. Διαθέσιμο σε:
https://culture.ec.europa.eu/policies/strategic-framework-for-the-eus-cultural-policy
Fota, A. (2024). The Secrets of Solidarity: NATO Opens Up Its Cultural Diplomacy Archives. Euronews. Διαθέσιμο σε:
Hamilton, D. and Spohr, K. (2019). Open Door NATO and Euro-Atlantic Security after the Cold War. Διαθέσιμο σε:
https://transatlanticrelations.org/wp-content/uploads/2019/04/Open-Door_full.pdf.
Jewell, I. (2022). Can cultural diplomacy succeed where politics has failed? Euronews. Διαθέσιμο σε:
https://www.euronews.com/2022/12/09/can-cultural-diplomacy-succeed-where-politics-has-failed
Karp, R. and Maass, R. W. (2024). Alliances and Partnerships in a Complex and Challenging Security Environment. Political Science & Geography Faculty Books. Διαθέσιμο σε:
https://www.act.nato.int/wp-content/uploads/2024/06/NATO-AC24-Compendium.pdf
Kotoulas, I. E. (2025). Greece external relations briefing: Greece’s Cultural Diplomacy and International Relations. China – CEE institute. Διαθέσιμο σε:
NATO. (2024). Diversity, inclusion and accessibility at NATO. NATO. Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/en/what-we-do/wider-activities/diversity-inclusion-and-accessibility-at-nato
NATO. (2025). Partnership Training and Education Centres (PTECs). NATO. Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/partnership-training-and-education-centres-ptecs
NATO Archives. (2025). Cultural Relations between Member Countries. North Atlantic Treaty Organization. Διαθέσιμο σε: https://archives.nato.int/cultural-relations-between-member-countries
NATO PA . (2024). Allied legislators highlight Greece’s strategic role in Southeast Europe and Mediterranean Security. NATO PA. Διαθέσιμο σε: https://www.nato-pa.int/news/allied-legislators-highlight-greeces-strategic-role-southeast-europe-and-mediterranean#:~:text=Against%20the%20backdrop%20of%20growing,well%20as%20climate%2Drelated%20challenges.
Nye, J. S., and Landman-Goldsmith, J. (2011). The Future of Power. Bulletin of the American Academy of Arts and Sciences, 64(3), 45–52. Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/41149419
UNESCO. (2023). Cutting Edge, Standing Out, Reaching Out: Cultural Diplomacy and Sustainable Development. UNESCO. Διαθέσιμο σε: https://www.unesco.org/en/articles/cutting-edge-standing-out-reaching-out-cultural-diplomacy-sustainable-development
Πηγή Εικόνας:
Εννοιολογική απεικόνιση πολιτιστικής διπλωματίας Ελλάδας–ΝΑΤΟ (δημιουργία από την αναλύτρια με εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης).