Γράφει η Ελισάβετ Χατζηπροδρόμου
Η εμπορία ανθρώπων αποτελεί ένα ειδεχθές έγκλημα, μια κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, δυστυχώς, μια ολοένα προσοδοφόρα «επιχείρηση». Από τον ορισμό της έννοιας της εμπορίας ανθρώπων, τα αίτια και τις συνέπειες αυτής σήμερα, ειδικά στην Ευρώπη, μέχρι το πώς εκδηλώνεται ως πτυχή του Διεθνικού Οργανωμένου Εγκλήματος και ποιες νέες προκλήσεις αναδύονται, (η εμπορία ανθρώπων) είναι ένα εξαιρετικά πολυδιάστατο φαινόμενο. Γνωστή επίσης ως human trafficking, δεν αποτελεί κάτι καινούριο, ωστόσο, ειδικά όσον αφορά την ευρωπαϊκή ήπειρο, βρίσκεται σε διαρκή άνοδο μετά από την πανδημία του Covid – 19 και την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ενώ πρόσφατα γεγονότα αναδεικνύουν κάποια βασικά αίτια της συγκεκριμένης εγκληματικής πράξης (European Parliamentary Research Service, 2024).
Γενικότερα, φαινόμενα που συνδέονται με τη φτώχεια, την ανεργία, την οικονομική ανέχεια, τις πολεμικές συγκρούσεις, τις ανισότητες κάθε είδους και την ανασφάλεια, δηλαδή φαινόμενα που ευθύνονται για τη δημιουργία ευάλωτων ομάδων ατόμων, επιτείνουν και ενισχύουν τη στροφή προς το οργανωμένο έγκλημα, πτυχή του οποίου είναι και η εμπορία ανθρώπων (European Parliamentary Research Service, 2024; Miko, 2024). Για παράδειγμα, η κλιματική αλλαγή και οι αυξημένες μεταναστευτικές ροές – στην περίπτωση της Ευρώπης έχει παρατηρηθεί μια ιδιαίτερα αυξημένη κινητικότητα τα τελευταία χρόνια – αποτελούν έναν εκ των αιτιών τέτοιων δραστηριοτήτων. Παράλληλα, γίνεται ευρέως αποδεκτό πως ως φαινόμενο έχει πάρει μεγαλύτερη διάσταση λόγω της παγκοσμιοποίησης, αλλά και την εξέλιξη του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που έχουν πρακτικά εκμηδενίσει τα φυσικά εμπόδια και τις αποστάσεις σε σχέση με το παρελθόν, και που διευκολύνουν τόσο τη νόμιμη όσο και την παράνομη διακίνηση προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και την παράνομη διακίνηση ανθρώπων (European Parliamentary Research Service, 2024).
Η εμπορία ανθρώπων περιλαμβάνεται για πρώτη φορά ως όρος στο Πρωτόκολλο για την Πρόληψη, Καταστολή και Τιμωρία της Εμπορίας Ανθρώπων, ιδίως Γυναικών και Παιδιών, ή αλλιώς Πρωτόκολλο του Παλέρμο (ΟΗΕ, 2000). Σύμφωνα με αυτό, η εμπορία ανθρώπων αναφέρεται στη «στρατολόγηση, μεταφορά, μετακίνηση, απόκρυψη ή τη παραλαβή ατόμων, μέσω απειλής ή χρήσης βίας ή άλλων μορφών εξαναγκασμού, απαγωγής, απάτης, εξαπάτησης, κατάχρησης εξουσίας ή ευάλωτης θέσης ή μέσω πληρωμής ή ωφελημάτων για την εξασφάλιση της συμφωνίας ατόμου που ασκεί έλεγχο επί άλλου με σκοπό την εκμετάλλευση» (ΟΗΕ, 2000). Η εκμετάλλευση είναι επίσης βασική έννοια· ορίζεται στο ίδιο πρωτόκολλο ως η «εκπόρνευση τρίτων ή άλλες μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, καταναγκαστικής παροχής εργασίας ή υπηρεσιών, δουλείας ή άλλες πρακτικές παρεμφερείς προς τη δουλεία, τη δουλοπαροικία ή την αφαίρεση οργάνων» (ΟΗΕ, 2000).
Είναι εμφανές πως ως εγκληματική δραστηριότητα, η εμπορία ανθρώπων είναι ευρύτατη, γεγονός που εξηγεί τα διαχρονικά νομοθετικά κενά στις χώρες (διέλευσης και προέλευσης) που λαμβάνει χώρα αυτό το έγκλημα, συμπεριλαμβανομένων των λανθασμένων στοχεύσεων, όταν απευθύνεται στα ίδια τα θύματα ως άτομα που διαπράττουν τις εγκληματικές δραστηριότητες, ή των πιο ελαστικών προσεγγίσεων, όταν αφορά για παράδειγμα την αγορά του σεξ και την νόμιμη πορνεία (Miko, 2024). Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί πως έχει γίνει σημαντική πρόοδος σε αυτό τον τομέα, με πιο εκσυγχρονισμένες νομοθεσίες και προσεγγίσεις.
Το άλλο «πλεονέκτημα» που κάνει τόσο δημοφιλή την εμπορία ανθρώπων, είναι το ότι θεωρείται σε γενικές γραμμές ως ένα μη ανιχνεύσιμο έγκλημα, τόσο ως προς την παραδεδεγμένη έλλειψη στατιστικών σε σχέση με τα θύματα, αλλά και τις γενικές τάσεις όσο και ως προς τον μειωμένο αριθμό συλλήψεων που οφείλεται, μεταξύ άλλων, στη σπανιότητα των καταγγελιών από μεριάς των θυμάτων, λόγω αισθημάτων ντροπής ή φόβου, και ανεπαρκούς μέριμνας και δομών υποστήριξης (European Parliamentary Research Service, 2024). Αυτό το χαμηλό ρίσκο, σε συνδυασμό με τα τεράστια κέρδη που αποφέρει, τα οποία ανέρχονται γύρω στα 236 δις. δολάρια ετησίως για τους διακινητές, είναι που κάνει τόσο ελκυστική την εμπορία ανθρώπων (European Commission, 2025).
Εστιάζοντας περισσότερο στο σήμερα, δεδομένα τόσο της Eurostat, της Europol και των αρμόδιων υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.), όσο και του ΟΗΕ, ιδιαίτερα μέσω του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τον Έλεγχο των Ναρκωτικών και την Πρόληψη του Εγκλήματος (UNODC), συμβάλλουν στην εξαγωγή διαφόρων συμπερασμάτων ως προς τους αριθμούς και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εγκλήματος της εμπορίας ανθρώπων τα τελευταία χρόνια. Ενδεικτική είναι αρχικά η διαπίστωση ότι η διάσταση του φύλου είναι σαφής και ξεκάθαρη, τόσο από συστημικής απόψεως, καθιστώντας τις γυναίκες και τα νεαρά κορίτσια πιο ευάλωτα όσο και από πολιτικής απόψεως, αλλά και των διαθέσιμων μέτρων αντιμετώπισης της εν λόγω κατάστασης (European Parliamentary Research Service, 2024). Σύμφωνα με την έκθεση του ΟΗΕ του 2024 για την εμπορία ανθρώπων, τo 2022, περίπου το 61% των θυμάτων εμπορίας ανθρώπων παγκοσμίως είναι γυναίκες και νεαρά κορίτσια (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Συντριπτικό ποσοστό και των 2 ομάδων – 66% των γυναικών και 60% των νεαρών κοριτσιών – συνεχίζουν να διακινούνται με τον σκοπό της σεξουαλικής εκμετάλλευσης, η οποία λαμβάνει πολλές μορφές, όπως εξαναγκαστική πορνεία από τον δρόμο μέχρι σε νυχτερινά κέντρα διασκέδασης, ξενοδοχεία και υπηρεσίες αισθητικής – δηλαδή νόμιμες κατά τ’ άλλα επιχειρήσεις – ή ακόμα και σεξουαλική εκμετάλλευση στο διαδίκτυο (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024).
Παράλληλα, σε ανησυχητική άνοδο βρίσκεται ο αριθμός των ανήλικων θυμάτων, σε ένα ποσοστό 38% των συνολικών θυμάτων εμπορίας ανθρώπων το 2022 – 31% μεγαλύτερο ποσοστό από ό,τι τρία χρόνια πριν (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Ενώ τα ανήλικα κορίτσια διακινούνται με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση, στην περίπτωση των ανήλικων αγοριών το παρόν συμβαίνει με στόχο την καταναγκαστική εργασία, σε ένα ποσοστό 45% (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Η καταναγκαστική εργασία μάλιστα είναι μια ανερχόμενη τάση, καθώς συνολικά 47% των καταγεγραμμένων θυμάτων το 2022 ανήκουν σε αυτόν τον τύπο εκμετάλλευσης, εκτοπίζοντας τη διακίνηση για σεξουαλική εκμετάλλευση στη δεύτερη θέση, στο 36% των θυμάτων παγκοσμίως (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Η έκθεση του ΟΗΕ τονίζει μάλιστα σχετικά την ανάγκη να προσαρμοστεί η νομοθεσία στις νέες απαιτήσεις, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το συγκεκριμένο φαινόμενο κατά τρόπο πιο αποτελεσματικό, καθώς η πλειοψηφία των δικαστικών υποθέσεων και καταδικών για την ανθρώπινη εμπορία συνεχίζουν να αφορούν κυρίως τη σεξουαλική εκμετάλλευση, παρά τη νέα αυξανόμενη τάση προς την καταναγκαστική εργασία. Τα στατιστικά επίσης δείχνουν πως η εμπορία ανθρώπων γίνεται ένα ολοένα και περισσότερο διασυνοριακό έγκλημα, τοποθετώντας την Αφρικανική ήπειρο – με έμφαση στην υποσαχάρια Αφρική – στην πρώτη θέση ως προς την προέλευση των θυμάτων που εντοπίζονται σε άλλες από τη χώρα καταγωγής τους τοποθεσίες (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Αυτή η τάση αποδίδεται στις επικρατούσες συνθήκες, τις ανθρωπιστικές κρίσεις και την ανασφάλεια που μαστίζουν διαχρονικά την ευρύτερη περιοχή της Αφρικής, γεγονός που κάνει ακόμα πιο καίρια και επείγουσα την έννοια της παγκόσμιας ευθύνης και αντιμετώπισης.
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί πως η σημαντική πλειοψηφία των δραστών της εμπορίας ανθρώπων δρουν πλέον μέσα από οργανωμένες εγκληματικές ομάδες και δίκτυα, στο πλαίσιο αυτού που αποκαλείται Διεθνικό Οργανωμένο Έγκλημα, καθιστώντας το trafficking ως μια απολύτως επικερδή επιχείρηση. Το trafficking συνδυάζεται συνήθως και με άλλες εγκληματικές δραστηριότητες, όπως η διακίνηση ναρκωτικών ή όπλων, ή η παράνομη διακίνηση ανθρώπων – η λαθρομετανάστευση. Η εμπορία ανθρώπων συγχέεται συχνά με την τελευταία, καθώς χρησιμοποιούνται οι ίδιες «διαδρομές»: στρατολόγηση στις χώρες προέλευσης (π.χ. Μολδαβία, Ουκρανία), μεταφορά μέσω συγκεκριμένων διαδρομών (Βαλκανική οδός, Ανατολική Μεσόγειος) και εκμετάλλευση στις χώρες προορισμού (π.χ. Γερμανία, Ιταλία, Ολλανδία). Δυστυχώς, η διαφθορά των συνοριακών αρχών και τυπικές δυσκολίες στις αιτήσεις χορήγησης ασύλου που καθιστούν τον μετανάστη ακόμα πιο ευάλωτο, διευκολύνουν αυτή την κατάσταση (Forin & Healy, 2018). Φυσικά, οι τυπικές διαδρομές αφορούν περάσματα μέσα από την Ανατολική Ευρώπη, εφόσον τόσο η διαδρομή της Ανατολικής Μεσογείου – από ή μέσω Τουρκίας προς Ελλάδα, Ιταλία και Βουλγαρία – , όσο και η Βαλκανική διαδρομή, οδηγούν εν τέλει προς τη Γερμανία και τη Σουηδία (Council of the European Union, 2025). Χαρακτηριστική είναι επίσης η διαδρομή που επιτρέπει την είσοδο από τα ανατολικά σύνορα της Ε.Ε., δηλαδή από ή μέσω Ρωσίας και Λευκορωσίας προς Πολωνία και Βαλκάνια γενικότερα. Όσον αφορά τη συγκεκριμένη διαδρομή, αναφέρεται πως από το 2021 – 2022, μετά τις επιθετικές ενέργειες της Ρωσίας, παρατηρήθηκε μια τακτική εργαλειοποίησης των μεταναστευτικών ροών, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως είδος υβριδικής επίθεσης προς την Ευρώπη (European Union Agency for Asylum, 2022). Φυσικά, αυτές οι τάσεις συνδέονται με τις γενικότερες αιτίες ανόδου του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων, οι οποίες αναλύθηκαν παραπάνω, και αναδεικνύουν την ευαλωτότητα των θυμάτων αυτού του εγκλήματος.
Αναφέροντας ενδεικτικά την περιφέρεια της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης, αυτή πράγματι ακολουθεί τις γενικότερες τάσεις της εν λόγω έκθεσης: το 74% των θυμάτων είναι γυναίκες και κορίτσια, ενώ το 50% αυτών είναι θύματα εμπορίας για σεξουαλική εκμετάλλευση, με ένα ποσοστό της τάξεως του 30% για τα θύματα που ωθούνται σε καταναγκαστική εργασία (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024). Γίνεται εμφανές πως η σεξουαλική εκμετάλλευση επισκιάζει σημαντικά τις άλλες μορφές εμπορίας ανθρώπων, και ιδιαίτερα των γυναικών. Εντούτοις, παρά τη γενικότερη τάση για διασυνοριακή διακίνηση, η εμπορία στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται να είναι κυρίως ενδοσυνοριακή (γύρω στο 73%). Για παράδειγμα, στη Βουλγαρία, την Ουγγαρία, και τη Ρουμανία, σχεδόν όλα τα καταγεγραμμένα θύματα ήταν πολίτες των χωρών αυτών στις οποίες εντοπίστηκαν, επρόκειτο δηλαδή κυρίως για εμπορία εντός της περιφέρειας, ενώ διαπιστώνεται ότι οι χώρες καταγωγής των θυμάτων που εντοπίζονται στην Ε.Ε. είναι συνήθως οι παραπάνω, μαζί με την Ουκρανία, τη Γαλλία και τη Γερμανία (European Commission, 2025). Εκτός συνόρων, ακολουθείται μία διαδρομή κυρίως προς την δυτικοκεντρική Ευρώπη, η οποία αποτελεί κύριο προορισμό και για ροές από τη Λατινική Αμερική, την υποσαχάρια και Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή (United Nations Office on Drugs and Crime, 2024).
Παράλληλα, είναι απαραίτητο να σημειωθεί πως, σύμφωνα με τον Organization for Security and Co-operation in Europe, μετά την εισβολή στην Ουκρανία, οι αναζητήσεις στο διαδίκτυο για σεξουαλικό περιεχόμενο και υπηρεσίες από Ουκρανές γυναίκες και κορίτσια έχουν αυξηθεί ραγδαία. Ειδικότερα, η αναζήτηση του όρου «Ukrainian porn» έχει αυξηθεί κατά 600%, ενώ ο όρος «Ukrainian escorts» κατά 200% (OSCE, 2022). Η ραγδαία αυτή αύξηση αναμφίβολα αποτελεί ισχυρό κίνητρο για τους εμπόρους να κινηθούν περισσότερο προς την εκμετάλλευση Ουκρανών γυναικών, οι οποίες συνιστούν τη δεδομένη χρονική στιγμή μια εξαιρετικά ευάλωτη ομάδα. Γενικότερα, η προαναφερθείσα αυξημένη κινητικότητα που έχει καταγραφεί στην Ε.Ε., σε συνδυασμό με τις παγκόσμιες εντάσεις που προκαλούν μεγαλύτερη ανθρώπινη ανασφάλεια και ωθούν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους σε εξαναγκαστική μετακίνηση, αναδεικνύουν την ανάγκη μιας πιο συνολικής αντιμετώπισης του φαινομένου της εμπορίας ανθρώπων, που βασίζεται ακριβώς στην εκμετάλλευση αυτών των ομάδων που βρίσκονται σε ακραίες συνθήκες ανασφάλειας.
Κλείνοντας, το νομικό πλαίσιο αντιμετώπισης είναι πολύπλευρο και εκτενές, τόσο παγκοσμίως όσο και περιφερειακά, από πλευράς του ΟΗΕ, αλλά και της Ε.Ε. και του Συμβουλίου της Ευρώπης. Τα κράτη – μέλη που συμμετέχουν στους θεσμούς αυτούς έχουν καταφέρει σε κάποιο βαθμό να προσαρμόσουν αποτελεσματικά τις νομοθεσίες τους και λαμβάνουν μέτρα που ανταποκρίνονται στα πρωτόκολλα, τα όργανα και τις κοινά συμφωνημένες στρατηγικές για την καταπολέμηση του φαινομένου, το οποίο όμως, παρά τη διεθνή προσπάθεια, δείχνει να επιτείνεται. Οι προκλήσεις, ωστόσο, παραμένουν πολλές: ελλιπής ενσωμάτωση των οδηγιών στο εγχώριο νομοθετικό πλαίσιο, ποινικοποίηση των θυμάτων, δυσκολίες στην ανίχνευση και καταγραφή τους – ειδικά εν μέσω πολεμικών συγκρούσεων -, υποχρηματοδότηση ΜΚΟ και φορέων υποστήριξης, αλλά και νέες αναδυόμενες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή και οι νέες μέθοδοι στρατολόγησης μέσω του διαδικτύου. Αν και πρόκειται για ένα πολύπλοκο και ευαίσθητο ζήτημα, είναι επιτακτικό να αντιμετωπιστεί, όχι μόνο ως πτυχή ενός γενικότερου μοτίβου διεθνικού οργανωμένου εγκλήματος, αλλά και ως ανθρωπιστική κρίση με βαθύτατες ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές συνέπειες.
Βιβλιογραφία:
Forin R., Healy C. (2018). Trafficking along Migration Routes to Europe: Bridging the Gap between Migration, Asylum and Anti-Trafficking – Briefing Paper. ICMPD
Miko F. T. (2004). Trafficking in women and children: The U.S. and international response (CRS Report No. RL30545). Congressional Research Service. Διαθέσιμο σε: https://www.everycrsreport.com/files/20040326_RL30545_7e071628f6800fea1d9ea2e05cd773f6e0347745.pdf
Πρωτογενείς πηγές:
Council of the European Union. (2025). Migration flows on the Eastern Mediterranean route. Council of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eastern-mediterranean-route/
European Commission. (2025). Report from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on the progress made in the European Union in combating trafficking in human beings. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM%3A2025%3A8%3AFIN
European Parliamentary Research Service. (2024). Human trafficking: The gender dimension. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/766265/EPRS_BRI(2024)766265_EN.pdf
European Union Agency for Asylum. (2022). Situation on the eastern borders in Asylum Report 2022. EUAA. Διαθέσιμο σε: https://euaa.europa.eu/asylum-report-2022/411-situation-eastern-borders
Office of the OSCE Special Representative and Co‑ordinator for Combating Trafficking in Human Beings. (2022). Recommendations on enhancing efforts to identify and mitigate risks of trafficking in human beings online as a result of the humanitarian crisis in Ukraine. Organization for Security and Co‑operation in Europe (OSCE). Διαθέσιμο σε: https://www.osce.org/cthb/516423
United Nations. (2000). Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children, supplementing the United Nations Convention against Transnational Organized Crime. United Nations Treaty Series. Διαθέσιμο σε: https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-12-a&chapter=18&clang=_en
United Nations Office on Drugs and Crime. (2024). Global report on trafficking in persons 2024 Διαθέσιμο σε: https://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/glotip/2024/GLOTIP2024_BOOK.pdf
Πηγή εικόνας:
European Parliament. (2023). Human trafficking – The EU’s fight against exploitation. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/topics/en/article/20230921STO05705/human-trafficking-the-eu-s-fight-against-exploitation