Loading...
Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική Επικαιρότητα

Tι είναι πράγματι ο λαϊκισμός;

Γράφει η Αντιγόνη Γαλανάκη

Η άνοδος του λαϊκισμού αποτελεί ίσως ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα στην ειδησεογραφική, επιστημονική και ακαδημαϊκή βιβλιογραφία. Τι είναι, όμως, πράγματι ο λαϊκισμός; Τα χαρακτηριστικά του διαφέρουν στην αριστερά και στη δεξιά πλευρά της πολιτικής σφαίρας; Τι συμβάλλει στην άνοδό του;

Σε αυτό το κείμενο, που εξετάζεται η παρουσία του λαϊκισμού στην Ελλάδα, παρατίθεται μια προσπάθεια ορισμού του λαϊκισμού, καθώς και μια σύντομη αναφορά των χαρακτηριστικών του. Επιπλέον, δύο σημαντικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην άνοδό του, η οικονομική και η προσφυγική κρίση, δεν θα μπορούσαν να παραλειφθούν από αυτή την ανάλυση, που αποσκοπεί στην παρουσίαση μιας γενικής εικόνας του λαϊκισμού.   

Αρχικά, αξίζει να αναφέρουμε πως πρόκειται για ένα πολυσύνθετο φαινόμενο στην κοινωνία. Ο Παπαδημητρίου (2021) ορίζει τον λαϊκισμό «ως η αντίδραση ενάντια σε μια ελίτ, της οποίας ένα μέρος της δράσης της γίνεται αντιληπτό από τους πολίτες ως προσπάθεια εκμετάλλευσης των κεκτημένων τους», ενώ ο Στυλιανίδης (2016) τονίζει ότι ένας κοινά αποδεκτός ορισμός του λαϊκισμού είναι «η ιδέα σύμφωνα με την οποία οι επιθυμίες και οι πεποιθήσεις των λαϊκών μαζών αποτελούν βάσιμο οδηγό πολιτικής δράσης». Συνεπώς, μπορούμε να πούμε πως ο λαϊκισμός βασίζεται στις απόψεις του λαού και στις πολιτικές δραστηριότητές του, που επικεντρώνονται, μεταξύ άλλων, στην αντίθεσή του σε μια κοινωνική και πολιτική ελίτ. Ωστόσο, αξίζει να ειπωθεί πως ο λαϊκισμός ως ιδεολογία δεν υφίσταται μόνο στην αριστερά ή δεξιά πολιτική πτέρυγα, καθώς η παρουσία του είναι φανερή και στις δύο πολιτικές μεριές. Ποια είναι, όμως, η διαφορά τους;

Ο λαϊκισμός της δεξιάς αφορά, κυρίως, την έννοια της εθνότητας και της εθνικής κυριαρχίας. Έτσι, οι λαϊκιστές που ανήκουν στην δεξιά είναι συνήθως κατά της παγκοσμιοποίησης και της ένταξης των προσφύγων στην εγχώρια κοινωνία. Επιπλέον, για τους δεξιούς λαϊκιστές, η πολυπολιτισμικότητα είναι ένα αρνητικό φαινόμενο, ενώ θεωρούν τους εαυτούς τους ως προασπιστές της ασφάλειας έναντι της εγκληματικότητας και παραβατικότητας που υπάρχει. Από την άλλη μεριά, ο λαϊκισμός της αριστεράς αποτελεί μια ιδεολογία που αντιτίθεται στην ύπαρξη του καπιταλισμού και της παγκοσμιοποίησης και είναι υπέρ της ύπαρξης δικαιοσύνης και ειρήνης στην κοινωνία. Όμως, τί πραγματικά συμβάλλει στην άνοδο του λαϊκισμού;

Ένας πρώτος παράγοντας, που θα μπορούσαμε να πούμε ότι συνέβαλλε στην άνοδο του λαϊκισμού στον ελληνικό πολιτικό χώρο, αποτελεί η οικονομική κρίση, που έγινε φανερή από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 και έπειτα. Πολλοί ακαδημαϊκοί, επιστημονικοί και ειδησεογραφικοί αναλυτές αναφέρονται στο γεγονός ότι, η οικονομική κρίση αποτελούσε μια αξιοσημείωτη ωθητική δύναμη για την ανάπτυξη του λαϊκισμού στη χώρα μας. Ειδικότερα, η Γκάλιου (2022) αναφέρει πως «κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης και των μνημονίων […] άνθισε ο λαϊκισμός, δυνάμωσε ο ακραίος λόγος και αυξήθηκαν τα ποσοστά της ακροδεξιάς με αποτέλεσμα η Χρυσή Αυγή να μπει στη Βουλή τον Μάιο του 2012», αποδεικνύοντας ότι η συγκεκριμένη κρίση δεν είχε μόνο ως απόρροια τον φόβο των πολιτών για την οικονομία, αλλά και την έξαρση μιας ιδιαίτερης ιδεολογίας στο πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον.   

Βεβαίως, όταν αναφερόμαστε στον λαϊκισμό, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη σχέση που υπάρχει μεταξύ της ευρωπαϊκής προσφυγικής κρίσης και της αύξησης της ακτινοβολίας του λαϊκισμού. Ο Κωνσταντάρας (2018) στο ειδησεογραφικό άρθρο του αναφέρει πως «οι ακραίες πολιτικές δυνάμεις εκμεταλλεύονται τη μετανάστευση και τα προβλήματα που προκύπτουν απ’ αυτήν για να προωθήσουν τις πολιτικές τους. […] Ο λόγος είναι ότι η μετανάστευση είναι χρήσιμη για τις δυνάμεις του λαϊκισμού. Τους επιτρέπει να «δείξουν» την εγχώρια ελίτ και τους ξένους ως υπεύθυνους μιας πραγματικής ή ιδεατής κρίσης, να απλουστεύσουν πολύπλοκα προβλήματα, να επικαλεστούν τους κινδύνους που αντιμετωπίζει το έθνος, να προτείνουν δυναμικές, απλοϊκές λύσεις που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση από τους «πουλημένους» εκπροσώπους ξένων συμφερόντων». Συνεπώς, η μετανάστευση αποτελεί μια ιδιαίτερη βάση, στην οποία πατούν οι λαϊκιστές, για να εκφράσουν τις απόψεις και την ιδεολογία τους.

Επομένως, αν συνδυάσουμε αυτές τις δύο παραμέτρους, μπορούμε εύκολα να αποδώσουμε και μια εξήγηση στο ζήτημα της ανόδου του λαϊκισμού. Η οικονομική κρίση, οι επιπτώσεις της οποίας έγιναν ιδιαίτερα φανερές στις αρχές της δεκαετίας του 2010, καθώς και τα προσφυγικά κύματα, μπορούν να αποτελέσουν μια ερμηνεία στην έξαρση του λαϊκισμού στη χώρα μας.

Συνοψίζοντας, η παρούσα ανάλυση προσφέρει μια γενική εικόνα για τον λαϊκισμό. Συγκεκριμένα, σε αυτό το κείμενο αναφέρεται το τι είναι ο λαϊκισμός, καθώς και τα χαρακτηριστικά του στην αριστερά και δεξιά πλευρά της πολιτικής σκηνής. Επιπλέον, η οικονομική κρίση και η προσφυγική κρίση αποτελούν δύο σημαντικές παραμέτρους, στις οποίες βασίζεται η παρουσία του λαϊκισμού. Το ερώτημα, βέβαια, τώρα είναι, αν η παρουσία του λαϊκισμού θα συνεχίσει ή όχι να είναι ιδιαίτερα φανερή. Λαμβάνοντας υπόψη την οικονομική κρίση, που έπεται ως επακόλουθο της τωρινής ενεργειακής κρίσης, καθώς και τα προσφυγικά κύματα από την πλευρά της Ουκρανίας, θα μπορούσαμε να πούμε πως η παρουσία του λαϊκισμού δεν θα είναι σύντομη.

Πηγές:

Πηγή εικόνας: IMF Blog: https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2018/02/09/the-buzz-of-populism-and-its-pull-on-the-economy