Loading...
Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική Επικαιρότητα

Ο λαϊκισμός στην Ανατολική Ευρώπη: Οι περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας

Γράφει η Μαρία Βιργινία Σταυράκη

Στις μέρες μας ο προβληματισμός για φαινόμενα όπως ο λαϊκισμός εντάσσεται στο γενικότερο ενδιαφέρον των πολιτών σχετικά με τις προκλήσεις που καλείται να διαχειριστεί η Ευρώπη αλλά και η ανθρωπότητα σήμερα. Ωστόσο, η άνοδος του λαϊκισμού στην ευρωπαϊκή ήπειρο και πιο συγκεκριμένα στην Ανατολική Ευρώπη συνδυάζεται με τους πολιτικούς, ιστορικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς που συνέβησαν στην εν λόγω περιοχή, οι οποίοι εξηγούν την ανάδυση και τη δημοφιλία του λαϊκισμού.

Ξεκινώντας την ανάλυση της έννοιας του λαϊκισμού (populism) είναι ένας σχετικά νέος όρος, δεδομένου ότι υπάρχει από το 19ο αιώνα που είναι γνωστός ως ιστορικός λαϊκισμός (Muddeκαι Kaltwasser 2017) και περιγράφει τα πολιτικά κόμματα και συστήματα που αναπτύχθηκαν μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο (1939-1945) και την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος (1989-1990).Τότε ο λαϊκισμός παρουσιάστηκε ως αντίπαλος του εκσυγχρονισμού αντιπαραβάλλοντας την άμεση δημοκρατία με τους σύγχρονους φιλελεύθερους θεσμούς. Ο όρος λαϊκισμός αποτελεί ένα από τα πλέον επίκαιρα αντικείμενα της έρευνας στο πλαίσιο της πολιτικής ανάλυσης, διότι αντιπαραθέτει τα συμφέροντα και τις επιθυμίες του λαού ενάντια στις ελίτ.

Ωστόσο, ως όρος ο λαϊκισμός απαντάται συχνά στο δημόσιο λόγο με αρνητική χροιά. Αναλυτές όπως ο Pappas (2014) χρησιμοποιούν το λαϊκισμό ως όρο για να περιγράψουν τις ηγεσίες ορισμένων χωρών, όπως επί παραδείγματι αυτών της Ανατολικής Ευρώπης στην Ουγγαρία και την Πολωνία, παρόλο που συγκεκριμένοι ηγέτες δεν αυτοπροσδιορίστηκαν ποτέ ως λαικιστές. Δεδομένου ότι ο λαϊκισμός δεν μπορεί να εκδώσει ένα μανιφέστο, οι αναλυτές συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τον όρο για να περιγράψουν πολύ διαφορετικά φαινόμενα, όπως αυτά παρουσιάζονται ανά χώρα ή γεωγραφικές περιοχές (Mudde 2004).

Όσον αφορά την περιοχή της Ανατολικής Ευρώπης, ο λαϊκισμός τόσο ως πολιτικός λόγος όσο και ως κομματική στρατηγική είναι εμφανής μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού μπλοκ. Μια πολύ ενδιαφέρουσα εξέλιξη για την περιοχή αποτελούν τα αποτελέσματα των τελευταίων εθνικών εκλογών του 2018 που διεξήχθησαν σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, όπου η δημόσια υποστήριξη των κομμάτων επισημάνθηκε από μελετητές ως λαϊκιστική ή αυταρχική στην Ουγγαρία και την Πολωνία. Η φιλελεύθερη δημοκρατία καταστρατηγείται στις μετά-κομμουνιστικές χώρες και ιδίως στην Ουγγαρία και την Πολωνία, όπου η υποστήριξη των μειονοτήτων και των ατομικών δικαιωμάτων ήταν πάντα ασταθής (Enyedi 2015). Τα κράτη αυτά έχουν γαλουχηθεί με τους όρους της εθνικής ομοιογένειας και της προάσπισης της γλώσσας και της θρησκείας ως ανώτερων πατροπαράδοτων αξιών που κληρονομήθηκαν από τους προγόνους. Θεμελιώδης τίθεται η διατήρηση αυτής της κληρονομιάς.

Αρχικά, στην Ουγγαρία φαίνεται ότι τόσο ο ηγέτης του και νυν πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Ορμπάν (Viktor Orbán) όσο και το κυβερνών κόμμα FIDESZ(ακρωνύμιο του Fiatal Demokraták Szövetsége, ελληνικά: Ουγγρική Συμμαχία Πολιτών) οδήγησαν τη χώρα στα μονοπάτια του λαϊκισμού. Ο Ορμπάν ηγήθηκε της λαικιστικής στροφής της χώρας και εκμεταλλεύτηκε τις εκλογικές επιτυχίες του FIDESZπου ξεκινούν από το 1998 με ενδιάμεσα διαλείμματα. Οι εκλογικές αυτές επιτυχίες του έδωσαν τη δυνατότητα να παραμείνει στην εξουσία για μεγάλο χρονικό διάστημα οδηγώντας με τις ενέργειές του την Ουγγαρία στο λαϊκισμό και την παρακμή των φιλελεύθερων πολιτικών. Η Ουγγρική περίπτωση μπορεί να παρουσιάζει αυτή τη στροφή στο λαϊκισμό εξαιτίας της ιστορικής πορείας της χώρας. Δεδομένων των εδαφικών κερδών της κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ουγγρική κοινωνία νοσταλγεί το αυταρχικό παρελθόν της περισσότερο από τις άλλες χώρες της περιοχής.  Επιπλέον, η επικρατούσα ερμηνεία της ιστορίας η οποία κάνει τους Ούγγρους να νιώθουν δυσαρέσκεια εναντίον γειτόνων και διεθνών δυνάμεων και να αναπολούν τη μνήμη ενός ένδοξου παρελθόντος. Όπως επισημαίνει ο Pappas (2014) το πέρασμα της Ουγγαρίας από τον κομμουνισμό στον πλουραλισμό είναι ίσως η πιο παραδειγματική περίπτωση εκδημοκρατισμού στην Ανατολική Ευρώπη. Οι μεταρρυθμίσεις που έγιναν ήταν εκτεταμένες και σύμφωνα με τις αρχές του δυτικού φιλελευθερισμού παρέχοντας έτσι ένα ολοκληρωμένο ιδεολογικό πλαίσιο για τη διαμόρφωση των πολιτικών και οικονομικών στόχων της μετάβασης, συμπεριλαμβάνοντας ένα πρόγραμμα με τίτλο: «Αποπολιτικοποίηση της οικονομίας και της δημόσιας διοίκησης-για την προστασία των ατομικών ελευθεριών και τη δημιουργία ενός καπιταλιστικού οικονομικού συστήματος» (Pappas 2014).

Κομβικός σταθμός για τη στροφή της Ουγγαρίας στο λαϊκισμό είναι η προεκλογική περίοδος του 2010. Ο Ορμπάν εκμεταλλευόμενος την κοινωνική δυσαρέσκεια εξαιτίας της οικονομικής κρίσης τόνιζε τις κοινωνικές ανισότητες που κατά τον ίδιο δημιουργούν οι «ελίτ», οι οποίες πλουτίζουν εις βάρος του λαού. Έτσι μέσα σε αυτό το κλίμα αγανάκτησης που επικρατούσε στην κοινωνία ο Ορμπάν κατάφερε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης από ένα μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος και από τότε και εξής προσπαθεί να ενισχύσει την πόλωση και την συντηρητική- αυταρχική στροφή της κοινωνίας.

Όσον αφορά την Πολωνία, το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) μιμείται τις πρακτικές Ορμπάν στην Ουγγαρία.Σε παρόμοιο τρόπο με την επανεφεύρεση του Fidesz τη δεκαετία του 1990, το PiS προέκυψε σε ένα πλαίσιο στο οποίο η λογική του κομματικού ανταγωνισμού που αντιπαραθέτει τις συμμαχίες της «μετα-αλληλεγγύης» κεντροδεξιάς έναντι της μετακομμουνιστικής κεντροαριστεράς είχε φτάσει στα όριά του κατακερματισμού της παράταξης «Εκλογική Δράση Αλληλεγγύης» (AWS), η οποία διαδέχθηκε τη Δημοκρατική Αριστερά Συμμαχία (SLD) στην κυβέρνηση μετά τις βουλευτικές εκλογές του 1997. Το AWS, ως μια ετερογενής ισοδύναμη ενοποίηση του «δικαιώματος», καθόρισε ένα έδαφος στο οποίο θα μπορούσαν να τοποθετηθούν μελλοντικά έργα που ισχυρίζονται ότι εκπροσωπούν τα κοινωνικά δικαιώματα, μέσα από εκκλήσεις για τη δημιουργία ενός «κράτους χτισμένου πάνω σε πατριωτικές και χριστιανικές αξίες» και «την κατασκευή μιας σωστής Πολωνίας από ισχυρές οικογένειες και αλληλέγγυες γενιές».

Ο επικεφαλής του κόμματος και φανατικός οπαδός του Donald Trump ο JarosławKaczyński ισχυρίζεται ότι οι ελίτ ευθύνονται για τα προβλήματα της χώρας, από τις οποίες μόνον ο ίδιος είναι σε θέση να την προστατεύσει. Η λαϊκιστική ρητορική αποτελεί όπλο για τους πολιτικούς ηγέτες, οι οποίοι καταφέρνουν μέσω αυτής να πείσουν τους ψηφοφόρους για τις απόψεις τους και να αποσπάσουν την προσοχή τους από τον κίνδυνο που ελλοχεύουν οι ιδέες τους για τη δημοκρατία. Ισχυρίζονται ότι θέλουν να μεταρρυθμίσουν την δημοκρατία, ενώ στην πραγματικότητα οι μη φιλελεύθερες και αντιδημοκρατικές ενέργειές τους την υπονομεύουν. Ωστόσο, ο νέος τρόπος διακυβέρνησης του κράτους, όπως περιγράφει ο Ορμπάν την πολιτική του, κυριαρχείται κυρίως από υποστηρικτές μιας εθνικιστικής ρητορικής, την οποία ο Ορμπάν, ο Kaczyński και άλλοι ηγέτες την χρησιμοποιούν ως ένα ακόμα όπλο τους για να ενισχύσουν τις λαικιστικές πρακτικές τους. Δεδομένου ότι ο λαϊκισμός δίνει έμφαση στην έννοια του λαού μέσω της κινητοποίησης αυτής της μερίδας του εκλογικού σώματος που γοητεύεται ή και πείθεται από την εθνικιστική ρητορική, οι ίδιοι οι λαϊκιστές καταφέρνουν να καθορίζουν ποιος τελικά ανήκει στο λαό (Muddeκαι Kaltwasser 2017, OchoaEspejo 2015, Rocduinκαι Akkerman 2017).

Εν κατακλείδι, είναι γεγονός ότι οι συνέπειες του διχαστικού λαϊκιστικού αφηγήματος που εδώ και χρόνια υπηρετείται σε Ουγγαρία και Πολωνία, άρχισαν να αποδίδουν τα αποτελέσματα που οι ηγέτες τους επεδίωκαν να επιφέρουν. Ωστόσο, η επικράτηση του λαϊκισμού σε χώρες της ΕΕ, η επιμονή από πλευράς εξουσίας στη δημιουργία βαθέων κοινωνικών διαιρέσεων και η επικράτηση στους πολίτες των συναισθημάτων του φόβου και του πανικού ενέχουν κινδύνους σχετικά με το αύριο της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, τόσο  σε εγχώριο επίπεδο, όπου παρατηρούνται προβλήματα στην ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας και των ΜΜΕ, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δεδομένου ότι τόσο η Ουγγαρία όσο και η Πολωνία εναντιώνονται στις πολιτικές που αφορούν το προσφυγικό ζήτημα διαφωνώντας κάθετα με τη ροή προσφύγων από τον ευρωπαϊκό Νότο προς το Βορρά. Είναι ανησυχητικό ότι εντός της Ε.Ε., η οποία έχει ως στόχο την προάσπιση της ειρήνης και της δημοκρατίας υπάρχουν χώρες όπως η Ουγγαρία και η Πολωνία, οι οποίες εκφράζουν ακραία ρητορική σε ευρωπαϊκές πολιτικές και ιδίως επί του προσφυγικού ζητήματος. Συνεπώς θα ήταν γόνιμο να αναλογιστούμε και να συζητούμε από εδώ και στο εξής, με βάση όσα αναφέρθηκαν για τις περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, εάν είναι πλέον αρκετό η συζήτηση γιατο λαϊκισμό να συνεχίζει να περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τον ορισμό και την καταγραφή των παραδειγμάτων ή αν θα πρέπει να υπάρξουν πιο συγκεκριμένες πολιτικές προτάσεις ως προς το πώς να αντιμετωπιστούν οι λαϊκιστικές πρακτικές και πολιτικές.

Βιβλιογραφία

Ασλανίδης, Γ. (Νοέμβριος 2015), Εθνογραφία του λαϊκισμού, Εισήγηση στο επιστημονικό συμπόσιο «Λαϊκισμός στην ιστορία, την τέχνη, την πολιτική», Αθήνα, σελ. 1-21

Κατσούλης, Η. (2004). Νέο- λαϊκισμός στην ύστερη νεωτερικότητα, Επιστήμη και Κοινωνία, Αθήνα, σελ. 1-17 ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.12681/sas.778

Ντόκου Θ. Σύγχρονα Ευρωσκεπτικιστικά Κινήματα: Οι περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, TheSafiaBlog, ανακτήθηκε από:
https://thesafiablog.com/2021/08/09/%cf%83%cf%85%ce%b3%cf%87%cf%81%ce%bf%ce%bd%ce%b1-%ce%b5%cf%85%cf%81%cf%89%cf%83%ce%ba%ce%b5%cf%80%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%b1-%ce%ba%ce%b9%ce%bd%ce%b7%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1/

Συλλογικό έργο (2016), Ο πειρασμός του λαϊκισμού και οι περιπέτειες του λόγου, εκδ. Αρμός, Αθήνα, σελ.153-171.

Benedikter, R. & Karolewski, P (2016, September), Poland is not Hungary, A Response to Poland’s Institutional Crisis, Council of Foreign Relations, ανακτήθηκε από:
https://www.foreignaffairs.com/articles/central-europe/2016-09-21/poland-not-hungary

Enyedi Z. (2015).Paternalist populism in Central and Eastern Europe, Journal of Political Ideologies.

Mudde, C. (2004), The Populist Zeitaglist, Research Gate, ανακτήθηκε από:
10.1111/j.1477-7053.2004.00135.x

MuddeC. & KaltwasserR. (2017). Populism: A very short introduction, Oxford University Press.

Pappas T. (2014). Populist Democracies: Post Authoritarian Greece and Post- Communist Hungary, Government and Opposition.

Regional Situations in Eastern Europe, ανακτήθηκεαπό: https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/1990/1990-3-3.htm

Πηγή εικόνας: https://www.theguardian.com/world/2019/oct/24/western-liberalism-failed-post-communist-eastern-europe